Gestoz (kechki toksoz): belgilari, xavfi va profilaktika

Gestoz (kechki toksikoz): belgilari, xavfi va profilaktikasi

Homiladorlik davri ayol organizmi uchun katta sinov va mas'uliyatli bosqichdir. Ushbu davrda yuzaga kelishi mumkin bo'lgan eng jiddiy asoratlardan biri bu gestozdir. Tibbiyot tilida bu holat ko'pincha preeklampsiya deb ataladi va u homiladorlikning ikkinchi yarmida rivojlanadigan xavfli holat hisoblanadi.

Dunyoda har yili minglab ayollar va chaqaloqlar aynan gestoz asoratlari tufayli sog'lig'ini yo'qotishi yoki hayotdan ko'z yumishi mumkin. Shu sababli, ushbu kasallikning mohiyatini tushunish, uning ilk belgilarini aniqlash va o'z vaqtida chora ko'rish har bir bo'lajak ona uchun hayotiy ahamiyatga ega.

Ushbu maqolada biz zamonaviy tibbiyot standartlari (JSST, ACOG, FIGO) asosida gestozning kelib chiqishi, uni boshqarish va oldini olish choralari haqida batafsil ma'lumot beramiz.

Gestoz nima

Gestoz yoki zamonaviy tasnifga ko'ra preeklampsiya – bu faqat homiladorlik davriga xos bo'lgan, homiladorlikning 20-haftasidan keyin rivojlanadigan murakkab patologik holatdir. U arterial qon bosimining ko'tarilishi, siydikda oqsil paydo bo'lishi (proteinuriya) va shishlar bilan xarakterlanadi.

Gestozning asosiy xususiyati shundaki, u organizmdagi barcha a'zo va tizimlar, ayniqsa tomirlar, buyraklar, jigar va bosh miya faoliyatiga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Bu holat shunchaki homiladorlikdagi vaqtinchalik noqulaylik emas, balki ona va bola hayoti uchun real tahdid hisoblanadi.

Preeklampsiya ko'pincha "yashirin qotil" deb ham ataladi, chunki u ba'zan hech qanday sezilarli belgilarsiz boshlanib, qisqa vaqt ichida og'ir asoratlarga, masalan, tutqanoq tutishi (eklampsiya) yoki ichki a'zolar yetishmovchiligiga olib kelishi mumkin.

Sabablar va xavf omillari

Gestozning aniq sababi fan olamida hali ham to'liq aniqlanmagan, biroq asosiy nazariya yo'ldosh (plasenta) rivojlanishidagi nuqsonlar bilan bog'liq. Homiladorlikning ilk bosqichlarida yo'ldosh tomirlari bachadon devoriga noto'g'ri o'rnashishi natijasida homila va ona o'rtasidagi qon aylanishi buziladi.

Bu buzilish natijasida ona organizmida tomirlarni toraytiruvchi va ularning devorlarini zararlovchi moddalar ajralib chiqa boshlaydi. Buning oqibatida barcha hayotiy muhim a'zolarda qon aylanishi yomonlashadi.

Gestoz rivojlanish xavfini oshiruvchi asosiy omillar quyidagilardir:

• Birinchi homiladorlik (preeklampsiya ko'pincha birinchi marta tug'ayotgan ayollarda kuzatiladi).
• Avvalgi homiladorlikda gestoz bo'lganligi (takrorlanish xavfi yuqori).
• Ko'p homilali homiladorlik (egizaklar yoki undan ko'p).
• Surunkali gipertoniya (homiladorlikdan oldin ham yuqori qon bosimi bo'lishi).
• Qandli diabet yoki buyrak kasalliklari.
• Semizlik (tana vazni indeksining 30 dan yuqori bo'lishi).
• Yosh omili (20 yoshdan kichik yoki 35-40 yoshdan oshgan homiladorlar).
• Antifosfolipid sindromi va boshqa autoimmun kasalliklar.
• EKO (ekstrakorporal urug'lantirish) orqali homilador bo'lish.

Belgilar

Gestozning belgilari yengil darajadan o'ta og'ir darajagacha o'zgarishi mumkin. Ko'p hollarda ayol o'zidagi o'zgarishlarni sezmasligi mumkin, shuning uchun muntazam shifokor ko'rigi muhimdir.

Asosiy belgilarga quyidagilar kiradi:

• Arterial qon bosimining 140/90 mm simob ustunidan yuqori bo'lishi.
• Shishlar. Garchi shishlar ko'p homiladorlarda kuzatilsa-da, yuz va qo'llardagi to'satdan paydo bo'lgan kuchli shishlar xavflidir.
• Tana vaznining haddan tashqari tez ortishi (haftasiga 500 grammdan ko'p).
• Siydik miqdorining kamayishi.

Og'ir darajadagi gestoz (preeklampsiya) belgilari:

• Qattiq bosh og'rig'i (odatda peshona yoki ensa qismida, dori ichganda ham o'tib ketmaydigan).
• Ko'rishning buzilishi (ko'z oldida miltillashlar, "pashshachalar" uchishi, xiralashish).
• O'ng qovurg'a ostida yoki oshqozon sohasida kuchli og'riq.
• Ko'ngil aynishi va qusish (homiladorlikning kechki davrida bu xavfli belgi).
• Nafas qisishi.

Tashxis (tekshiruvlar)

Gestozni erta bosqichda aniqlash uchun homilador ayol muntazam ravishda akusher-ginekolog ko'rigidan o'tib turishi shart. Tashxis qo'yish uchun quyidagi tekshiruvlar o'tkaziladi:

• Qon bosimini o'lchash. Bu har bir ko'rikda amalga oshiriladigan eng oddiy va muhim usuldir. Bosim dam olgan holatda ikki marta o'lchanadi.
• Siydik tahlili. Siydikda oqsil borligini aniqlash (proteinuriya) gestozning asosiy ko'rsatkichidir. Sutkalik siydik yig'ilib, undagi oqsil miqdori tekshirilishi mumkin.
• Umumiy va biokimyoviy qon tahlili. Bunda trombotsitlar miqdori, jigar fermentlari (ALT, AST), kreatinin va mochevina darajasi nazorat qilinadi.
• Homila holatini baholash. UTT (UZI) orqali homila rivojlanishi, suv miqdori va yo'ldoshdagi qon aylanishi (dopplerometriya) tekshiriladi.
• KTG (kardiotokografiya). Homilaning yurak urishi va uning holatini baholash uchun o'tkaziladi.

Davolash usullari

Gestozni to'liq davolashning yagona va yakuniy usuli – bu tug'ruqdir. Chunki kasallikning manbai yo'ldosh hisoblanadi. Biroq, agar homila hali yetilmagan bo'lsa, shifokorlar homiladorlikni imkon qadar xavfsiz davom ettirishga harakat qilishadi.

Dori vositalari bilan davolash:

• Antigipertenziv preparatlar. Qon bosimini xavfsiz darajada ushlab turish uchun tayinlanadi.
• Magniy sulfat. Bu preparat tutqanoqlarning (eklamsiyaning) oldini olish va asab tizimini himoya qilish uchun faqat statsionar sharoitda qo'llaniladi.
• Vitaminlar va mikronutrientlar. Holatga qarab yordamchi sifatida berilishi mumkin.

Jarrohlik va tug'ruq:

• Agar gestoz og'ir shaklga o'tsa va ona yoki bola hayotiga xavf tug'ilsa, homiladorlik muddati qanday bo'lishidan qat'i nazar, shoshilinch tug'ruq (ko'pincha kesarcha kesish) amalga oshiriladi.

Turmush tarzi:

• Gestoz aniqlangan ayollar uchun jismoniy va ruhiy xotirjamlik juda muhim.
• Ratsionda tuz miqdorini cheklash (butunlay voz kechish emas, balki kamaytirish).
• Yetarli miqdorda suv ichish va oqsilga boy taomlar iste'mol qilish.

Homiladorlik va reproduktiv salomatlikka ta'siri

Gestoz ham ona, ham bola uchun uzoq muddatli oqibatlarga olib kelishi mumkin.

Ona uchun xavflar:

• Eklampsiya (og'ir tutqanoqlar va koma).
• Yo'ldoshning vaqtidan oldin ko'chishi (kuchli qon ketish xavfi).
• Insult yoki bosh miyaga qon quyilishi.
• Jigar va buyrak yetishmovchiligi.
• Kelajakda yurak-qon tomir kasalliklari rivojlanish xavfi ortishi.

Homila uchun xavflar:

• Homila rivojlanishining kechikishi (qon aylanishi yomonligi sababli ozuqa yetishmasligi).
• Gipoksiya (kislorod yetishmasligi).
• Muddatidan oldin tug'ilish va uning asoratlari.
• Ona qornida homilaning nobud bo'lishi.

Profilaktika

Gestozning oldini olish 100 foiz kafolatlanmagan bo'lsa-da, xalqaro tavsiyalar asosida xavfni sezilarli darajada kamaytirish mumkin.

• Rejalashtirilgan homiladorlik. Homiladorlikdan oldin surunkali kasalliklarni davolash va vaznni normallashtirish.
• Past dozali aspirin terapiyasi. Yuqori xavf guruhidagi ayollarga shifokor nazorati ostida homiladorlikning 12-haftasidan boshlab tavsiya etiladi.
• Kalsiy preparatlari. Ratsionda kalsiy kam bo'lgan ayollar uchun qo'shimcha kalsiy ichish gestoz xavfini kamaytiradi.
• Muntazam nazorat. Har bir ginekologik ko'rikni o'tkazib yubormaslik, bosimni o'lchatish va siydik tahlillarini topshirish.
• To'g'ri ovqatlanish. Meva, sabzavotlar va oqsilga boy mahsulotlarni iste'mol qilish, ortiqcha shirinlik va xamir ovqatlardan qochish.

Qachon zudlik bilan shifokorga murojaat qilish kerak

Agar homilador ayolda quyidagi belgilarning hatto bittasi kuzatilsa, darhol tez yordam chaqirish yoki tug'ruqxonaga borish lozim:

• Qon bosimining 160/110 mm simob ustunidan yuqori bo'lishi.
• Chidab bo'lmas darajadagi kuchli bosh og'rig'i.
• Ko'z oldining xiralashishi yoki miltillovchi chiroqlar ko'rinishi.
• Oshqozonning yuqori qismida yoki o'ng qovurg'a ostida kuchli og'riq.
• Yuz, qo'l va barmoqlarning keskin shishib ketishi.
• Homila harakatining keskin kamayishi yoki to'xtashi.
• Nafas olishning qiyinlashishi.

Ko'p beriladigan savollar

1. Gestoz faqat semiz ayollarda bo'ladimi?

Yo'q, gestoz har qanday vazndagi ayollarda uchrashi mumkin, biroq ortiqcha vazn uning rivojlanish xavfini oshiradi.

2. Agar shishlar bo'lmasa, demak gestoz yo'qmi?

Hamma vaqt ham shunday emas. Zamonaviy tibbiyotda "quruq gestoz" tushunchasi mavjud bo'lib, bunda shishlar kuzatilmasada, qon bosimi yuqori va oqsil chiqishi mumkin. Bu shakli yanada xavfliroq hisoblanadi.

3. Birinchi homiladorlikda gestoz bo'lgan bo'lsa, ikkinchisida ham takrorlanadimi?

Xavf yuqori, lekin majburiy emas. Agar ayol keyingi homiladorlikka yaxshi tayyorgarlik ko'rsa va profilaktik choralarni (masalan, aspirin terapiyasi) qo'llasa, kasallik takrorlanmasligi yoki yengilroq o'tishi mumkin.

4. Tuzni butunlay cheklash kerakmi?

Yo'q, tuzni butunlay cheklash tavsiya etilmaydi, chunki bu organizmdagi suv-tuz muvozanatini buzishi mumkin. Faqat sho'r, dudlangan va konservalangan mahsulotlardan voz kechish kifoya.

5. Gestozni uy sharoitida xalq tabobati bilan davolasa bo'ladimi?

Mutlaqo yo'q. Gestoz – bu hayotga tahdid soluvchi holat bo'lib, u faqat malakali shifokor nazorati ostida va ko'pincha statsionar sharoitda davolanishi kerak. O'z-o'zini davolash fojiali oqibatlarga olib kelishi mumkin.

Xulosa

Gestoz – bu homiladorlikning jiddiy sinovi bo'lib, u ona va boladan katta e'tibor talab qiladi. Zamonaviy tibbiyot ushbu holatni erta aniqlash va asoratlarni minimallashtirish imkoniyatiga ega. Muhimi, ayol kishi o'z tanasidagi o'zgarishlarga befarq bo'lmasligi, muntazam tibbiy ko'riklardan o'tishi va shifokor tavsiyalariga qat'iy amal qilishi lozim. Sog'lom turmush tarzi va o'z vaqtida ko'rilgan choralar xavfsiz onalik va sog'lom farzand dunyoga kelishining garovidir.

Ushbu maqola ma'lumot uchun, shifokor ko'rigini almashtirmaydi.

Turmush tarzi va ovqatlanish bo'yicha amaliy maslahatlar

Gestoz xavfi mavjud bo'lganda yoki kasallikning yengil shakli aniqlanganda, kundalik odatlarni o'zgartirish ahvolning og'irlashishini sekinlashtirishi mumkin. Bu borada asosiy e'tibor tomirlar elastikligini saqlash va buyraklarga tushadigan yuklamani kamaytirishga qaratiladi.

• Tuz iste'molini nazorat qilish: Ilgari gestozda tuzni butunlay cheklash tavsiya etilardi. Biroq, zamonaviy tibbiyot tuzni keskin to'xtatish organizmdagi suv-tuz balansini buzishi mumkinligini aytadi. Muhimi — tuzni kuniga 5 grammdan (bir choy qoshiq) oshirmaslik va tarkibida yashirin tuz bo'lgan mahsulotlardan (dudlangan go'sht, konservalar, chipslar, tayyor souslar) voz kechishdir.
• Oqsilga boy ratsion: Siydik bilan oqsil yo'qotilishi (proteinuriya) natijasida qondagi oqsil miqdori kamayadi, bu esa shishlarning yanada ko'payishiga olib keladi. Ratsionga oson hazm bo'ladigan oqsillar — yog'siz mol go'shti, kurka go'shti, baliq, tuxum oqi, tvorog va dukkakli o'simliklarni kiritish lozim.
• Suv ichish tartibi: Suvdan qo'rqish kerak emas. Kuniga kamida 1,5-2 litr toza suv ichish qonning quyulib ketishini oldini oladi va mikrosirkulyatsiyani yaxshilaydi. Gazlangan va shirin ichimliklar qat'iyan man etiladi.
• Kaliy va magniy manbalari: Qon bosimini barqarorlashtirish va shishlarni kamaytirish uchun ratsionni kaliyga boy mahsulotlar (banan, turshak, qovoq, kartoshka pishirilgan holda) va magniy manbalari (yong'oqlar, grechka, yashil bargli sabzavotlar) bilan boyitish kerak.
• Jismoniy faollik va dam olish: Og'ir jismoniy mehnatdan voz kechish lozim, biroq toza havoda sekin yurish foydalidir. Uyqu vaqtida chap yonbosh bilan yotish tavsiya etiladi (Left Lateral Position). Bu holatda bachadon pastki kovak venasini ezmaydi, natijada buyraklarga qon borishi va homilaga kislorod yetkazib berilishi yaxshilanadi.
• Vazn nazorati: Haftalik vazn ortishini o'lchash uchun har kuni ertalab bir xil vaqtda tortilish va natijalarni qayd etish zarur. 500 grammdan ortiq vazn to'plash "yashirin shishlar"dan dalolat berishi mumkin.

Afsonalar va haqiqatlar

Gestoz haqida homilador ayollar o'rtasida ko'plab noto'g'ri qarashlar mavjud. Keling, ularning eng keng tarqalganlarini ko'rib chiqamiz:

1. Afsona: Gestoz faqat shishlar paydo bo'lganda xavfli.

Haqiqat: Shishlarsiz kechadigan gestoz ("quruq gestoz") ancha xavfliroq hisoblanadi. Bunda asosiy zarba ichki a'zolarga tushadi va qon bosimi keskin ko'tariladi. Shishlarning yo'qligi xotirjamlikka sabab bo'lmasligi kerak.

2. Afsona: Agar ko'p suv ichilsa, shishlar ko'payadi.

Haqiqat: Aksincha, suv yetishmasligi qonni quyultiradi va shishlarni yanada kuchaytiradi. Shishlar suv ichishdan emas, balki qon tomirlari devoridan suyuqlikning to'qimalarga chiqib ketishidan hosil bo'ladi.

3. Afsona: Gestozni tug'ruqdan oldin dori-darmonlar bilan butunlay davolasa bo'ladi.

Haqiqat: Afsuski, gestozni "davolab" bo'lmaydi, uni faqat nazorat qilish (boshqarish) mumkin. Yagona davo — homiladorlikni yakunlash (tug'ruq). Dori-darmonlar faqat vaqt yutish va asoratlarning oldini olish uchun beriladi.

4. Afsona: Gestoz faqat homiladorlikning oxirgi haftalarida sodir bo'ladi.

Haqiqat: Gestoz 20-haftadan keyin istalgan vaqtda boshlanishi mumkin. Qanchalik erta boshlansa, u shunchalik og'ir kechadi va asoratlar xavfi yuqori bo'ladi.

5. Afsona: Agar birinchi homiladorlikda gestoz bo'lsa, ikkinchisida ham albatta bo'ladi.

Haqiqat: Xavf yuqori bo'lishi rost, lekin bu majburiy emas. To'g'ri tayyorgarlik va shifokor nazorati ostida ikkinchi homiladorlik asoratlarsiz o'tishi mumkin.

Bemorlar uchun shifokor maslahati

Tajribali akusher-ginekolog sifatida shuni aytishim kerakki, gestozda eng muhim narsa — vaqt. Ko'p hollarda ayollar "boshim og'riyapti, charchadim shekilli" yoki "ko'zim miltillayotgani qon bosimidan emasdir" deb o'ylab, shifokorga borishni kechiktiradilar.

• O'z-o'zini nazorat qilish kundaligi: Har bir homilador ayolning uyida tonometr bo'lishi shart. Kuniga 2 mahal qon bosimini o'lchang va yozib boring. 140/90 dan yuqori har qanday ko'rsatkich — shifokorga murojaat uchun sabab.
• Xavfli belgilarni yodlab oling: Agar sizda to'satdan qattiq bosh og'rig'i, ko'ngil aynishi (toksikoz davri o'tib ketgan bo'lsa ham), ko'z oldida "pashshachalar" uchishi yoki o'ng qovurg'a ostida simillagan og'riq paydo bo'lsa, tez yordam chaqiring. Bu preeklampsiyaning og'ir bosqichga o'tish belgilari bo'lishi mumkin.
• Shifokorga ishonish: Agar shifokor sizga shifoxonaga yotishni (statsionar davolanishni) tavsiya qilsa, rad etmang. Gestoz uy sharoitida davolanadigan kasallik emas. Shifoxonada ona va bolaning holati 24 soat davomida apparatlar yordamida nazorat qilinadi.
• Profilaktika: Xavf guruhidagi ayollarga (masalan, surunkali gipertoniyasi borlarga) shifokor homiladorlikning 12-haftasidan boshlab kichik dozadagi aspirinni buyurishi mumkin. Buni faqat mutaxassis nazorati ostida amalga oshirish shart.

Qo'shimcha savol-javoblar

1. Gestoz bola rivojlanishiga qanday ta'sir qiladi?

Gestoz paytida yo'ldoshda qon aylanishi buziladi, natijada homilaga kislorod va ozuqa moddalari yetarli darajada bormaydi. Bu homila rivojlanishining kechikishi (gipotrofiya), surunkali gipoksiya va hatto yo'ldoshning muddatidan oldin ko'chishiga olib kelishi mumkin.

2. Tug'ruqdan keyin gestoz belgilari qachon yo'qoladi?

Odatda, yo'ldosh tug'ilgandan so'ng 48 soat ichida ayolning ahvoli yaxshilana boshlaydi. Biroq, ba'zi hollarda qon bosimi tug'ruqdan keyin bir necha hafta davomida yuqori saqlanishi mumkin. Shuning uchun tug'ruqdan keyin ham terapevt va ginekolog nazoratida bo'lish shart.

3. "Postpartum preeklampsiya" nima?

Bu juda kam uchraydigan, lekin xavfli holat bo'lib, gestoz belgilari homiladorlik paytida emas, balki tug'ruqdan keyingi ilk kunlarda yoki haftalarda (4-6 haftagacha) paydo bo'lishidir. Belgilari xuddi preeklampsiya kabi: yuqori bosim va kuchli bosh og'rig'i.

4. Diyetik choylar yoki siydik haydovchi (mochegonniy) o'tlar gestozda shishni qaytarishga yordam beradimi?

Yo'q, bu o'ta xavfli! Gestozda qon tomirlari ichidagi suyuqlik kamayib, u to'qimalarga chiqib ketgan bo'ladi. Siydik haydovchi vositalar qonni yanada quyultirib yuboradi, bu esa tromblar hosil bo'lishiga va buyrak yetishmovchiligiga sabab bo'lishi mumkin. Har qanday "xalqona" usulni qo'llashdan oldin shifokor bilan maslahatlashing.