Kontratsepsiyani qanday tanlash kerak

Kirish: Kontratsepsiyani to'g'ri tanlash nima uchun muhim?

Kontratsepsiyani ongli ravishda tanlash nafaqat istalmagan homiladorlikning oldini oladi, balki ayolning reproduktiv salomatligini himoya qiladi va hayot sifatini yaxshilaydi. Har bir organizm o'ziga xos fiziologik xususiyatlarga ega bo'lib, bir ayolga mos kelgan usul boshqasiga mutlaqo to'g'ri kelmasligi yoki nojo'ya ta'sirlar keltirib chiqarishi mumkin. Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti (JSST) va Xalqaro ginekologlar federatsiyasi (FIGO) kontratsepsiya tanlashda individual yondashuv va xavflarni to'g'ri baholashni asosiy mezon deb hisoblaydi.

Kontratsepsiya samaradorligi va asosiy turlari

Kontratsepsiya usullarining ishonchliligi Pearl indeksi (usuldan 1 yil davomida foydalangan 100 nafar ayoldan nechtasida homiladorlik yuzaga kelgani) bilan o'lchanadi. Pearl indeksi qanchalik past bo'lsa, usul shunchalik ishonchli hisoblanadi. Zamonaviy tibbiyot barcha usullarni bir nechta asosiy toifalarga ajratadi:

• Uzoq muddatli qaytuvchan kontratsepsiya (LARC): Bachadon ichi vositalari (misli yoki levonorgestrel saqlovchi BIV) va teri osti implantlari; Pearl indeksi 0.05-0.8% oralig'ida bo'lib, eng yuqori samaradorlikka ega.
• Qisqa muddatli gormonal vositalar: Kombinatsiyalangan og'iz kontratseptivlari (KOK), faqat progestin saqlovchi mini-pillilar, transdermal plastirlar va vaginal halqalar; to'g'ri qo'llanilganda Pearl indeksi 0.3-1%, odatiy foydalanishda esa 7-9% ni tashkil qiladi.
• To'siq (baryer) va kimyoviy usullar: Erkaklar va ayollar prezervativlari, spermitsidlar va diafragmalar; Pearl indeksi 13-21% atrofida bo'lib, faqat prezervativlar jinsiy yo'l bilan yuqadigan infeksiyalardan (JYYI) himoya qiladi.
• Shoshilinch kontratsepsiya: Himoyalanmagan jinsiy aloqadan keyin 72-120 soat ichida qo'llaniladigan levonorgestrel, ulipristal asetat tabletkalari yoki dastlabki 5 kunda misli BIV o'rnatish.

JSST tibbiy maqbullik mezonlari (MEC)

Kontratseptiv vositani tanlashda Jahon sog'liqni saqlash tashkilotining Tibbiy maqbullik mezonlari (WHO MEC) asosiy qo'llanma bo'lib xizmat qiladi. Ushbu tizim har bir holatni to'rtta toifaga bo'lib, usulning xavfsizligini belgilaydi:

• 1-toifa (chegarasiz qo'llash mumkin) va 2-toifa (foydasi nazariy yoki kutilgan xavflardan ancha yuqori bo'lgan holatlar).
• 3-toifa (xavfi foydasidan ustun, faqat boshqa usul bo'lmaganda shifokor nazoratida) va 4-toifa (qo'llash mutlaqo man etiladi, jiddiy hayotiy xavf mavjud).

Shifokor ko'rigi va dastlabki tekshiruvlar hajmi

Zamonaviy klinik protokollarga (ACOG/NICE) muvofiq, gormonal kontratseptsiya boshlashdan oldin keng qamrovli laborator tekshiruvlar (jigar fermentlari, gormonlar paneli, qon ivish ko'rsatkichlari) sog'lom ayollar uchun majburiy emas. Standart tayyorgarlik quyidagilarni o'z ichiga oladi: shaxsiy va oilaviy anamnezni chuqur o'rganish, qon bosimini o'lchash (gipertenziyani istisno qilish uchun), tana vazni indeksini (TVI) hisoblash hamda yoshga doir muntazam bachadon bo'yni saratoni skriningi (onkotsitologiya/Pap-test). Agar bachadon ichi vositasi rejalashtirilsa, bimanual ginekologik ko'rik va tos a'zolari ultratovush tekshiruvi (UTT) o'tkaziladi.

Individual omillarga qarab usul tanlash

Eng maqbul usul ayolning yoshi, reproduktiv rejalari, hamroh kasalliklari va turmush tarziga mos kelishi kerak. Bir nechta klinik holatlar bo'yicha tavsiyalar:

• Emizikli ayollar va tug'ruqdan keyingi davr: Tug'ruqdan keyingi dastlabki 6 haftada estrogen saqlovchi vositalar tavsiya etilmaydi (tromboz xavfi tufayli); bu davrda faqat progestinli vositalar, implant yoki misli/gormonli BIV eng xavfsiz tanlovdir.
• Terining yog'liligi, husnbuzar (akne) va girsutizm: Antiandrogenik faollikka ega progestin saqlovchi kombinatsiyalangan tabletkalar (masalan, drospirenon yoki dienogest bilan) qo'shimcha terapevtik samara beradi.
• 35 yoshdan oshgan va kashanda ayollar: Kuniga 15 tadan ko'p tamaki chekadigan 35 yoshdan oshgan ayollarga kombinatsiyalangan gormonlar (KOK, plastir, halqa) mutlaqo man etiladi (MEC 4), ularga progestinli vositalar yoki BIV tavsiya qilinadi.

Nojo'ya ta'sirlar va moslashish davri

Gormonal usullar boshlanganda organizmning moslashish (adaptatsiya) davri odatda 3 oyni tashkil qiladi. Bu davrda hayzlar oralig'ida qon surkalishi, ko'krak bezlarida taranglik, ko'ngil aynishi yoki kayfiyat o'zgarishi kuzatilishi mumkin. Agar bu alomatlar 3 oydan keyin ham davom etsa yoki kuchaysa, preparat formulasini almashtirish yoki boshqa kontratseptiv guruhga o'tish lozim.

Shoshilinch tibbiy yordam talab qiladigan xavfli belgilar (ACHES)

Kombinatsiyalangan gormonal vositalarni qabul qilishda kamdan-kam hollarda tromboembolik asoratlar yuzaga kelishi mumkin. Har bir ayol xalqaro "ACHES" xavf belgilarini bilishi va ular paydo bo'lganda zudlik bilan shifokorga murojaat qilishi shart:

• A (Abdominal pain) — qorin sohasida to'satdan paydo bo'lgan kuchli, o'tkir og'riq.
• C (Chest pain) — ko'krak qafasida og'riq, qisilish hissi, to'satdan nafas yetishmovchiligi yoki qon tupurish.
• H (Headaches) — kuchli, o'tib ketmaydigan bosh og'rig'i, ko'rish o'zgarishlari bilan kechuvchi aurali migren.
• E (Eye problems) — ko'rishning to'satdan xiralashishi, ikki tomonlama ko'rish yoki ko'rish qobiliyatining yo'qolishi.
• S (Severe leg pain) — boldir yoki son sohasida bir tomonlama kuchli og'riq, qizarish va shish paydo bo'lishi.

Ko'p beriladigan savollar

Kontratseptiv vositalar bepushtlikka olib kelmaydi: KOK yoki BIV bekor qilingandan so'ng fertil qobiliyat ko'p hollarda 1-3 oy ichida, inyeksion vositalarda esa 6-12 oygacha bo'lgan muddatda to'liq tiklanadi. Shuningdek, zamonaviy gormonal kontratseptivlar tuxumdon va endometriy saratoni xavfini 30-50% gacha kamaytirishi ilmiy jihatdan isbotlangan.

Ushbu material faqat ma'lumot berish maqsadida tayyorlangan bo'lib, tibbiy maslahat yoki tashxis o'rnini bosa olmaydi; kontratseptiv vositani tanlash uchun albatta malakali akusher-ginekolog ko'rigidan o'ting.