Zamonaviy kontratsepsiya usullari: tanlash bo'yicha qo'llanma

Zamonaviy kontratsepsiya usullari: tanlash bo'yicha qo'llanma

Oila rejalashtirish va reproduktiv salomatlikni muhofaza qilish zamonaviy tibbiyotning eng muhim yo'nalishlaridan biri hisoblanadi.

Kontratsepsiya nafaqat istalmagan homiladorlikdan himoyalanish, balki ayol salomatligini saqlash, abortlarning oldini olish va turli ginekologik kasalliklarni davolash vositasi hamdir.

Bugungi kunda zamonaviy tibbiyot har bir ayolning yoshi, salomatlik holati va hayot tarziga mos keladigan o'nlab samarali usullarni taklif etmoqda.

Ushbu maqolada biz JSST va dunyoning yetakchi akusher-ginekologlar hamjamiyatlari tavsiyalariga asoslangan holda kontratsepsiyaning barcha jihatlarini ko'rib chiqamiz.

Kasallik nima

Kontratsepsiya tushunchasi kasallik emas, balki reproduktiv salomatlikni boshqarish jarayonidir.

Biroq, kontratsepsiyaning yo'qligi yoki noto'g'ri qo'llanilishi oqibatida yuzaga keladigan istalmagan homiladorlik ayol organizmi uchun jiddiy fiziologik va psixologik yuk hisoblanadi.

Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti ma'lumotlariga ko'ra, kontratsepsiyadan samarali foydalanish onalar o'limini 30 foizga kamaytirish imkonini beradi.

Zamonaviy kontratsepsiya usullari mexanizmiga ko'ra gormonal, to'siq (baryer), bachadon ichi vositalari va jarrohlik usullariga bo'linadi.

Har bir usulning o'ziga xos samaradorlik ko'rsatkichi mavjud bo'lib, u Perl indeksi orqali o'lchanadi.

Perl indeksi qanchalik past bo'lsa, usul shunchalik ishonchli hisoblanadi.

Sabablar va xavf omillari

Kontratsepsiya usulini tanlashda ayolning sog'lig'i bilan bog'liq bir qator xavf omillari hisobga olinishi shart.

Yurak-qon tomir kasalliklari, ayniqsa yuqori qon bosimi va trombozga moyillik ba'zi gormonal vositalarni qo'llashni cheklashi mumkin.

Chekish, ayniqsa 35 yoshdan oshgan ayollarda, estrogenga asoslangan dori vositalari bilan birga qo'llanilganda insult va infarkt xavfini keskin oshiradi.

Semizlik yoki tana vaznining haddan tashqari yuqoriligi ba'zi gormonal plastirlar yoki tabletkalarning samaradorligini pasaytirishi mumkin.

Jigar kasalliklari va o't pufagi muammolari ham dori vositalarining metabolizmiga ta'sir ko'rsatadi.

Shaxsiy va oilaviy anamnezda ko'krak bezi saratoni yoki boshqa gormonga bog'liq o'smalarning mavjudligi tanlov jarayonida hal qiluvchi ahamiyatga ega.

Bundan tashqari, ayolning jinsiy hayoti chastotasi, jinsiy sheriklarning soni va kelajakdagi farzand ko'rish rejalari ham muhim omillardir.

Belgilar

Kontratsepsiya vositalari qo'llanilganda ayol organizmida ma'lum moslashuv davri kuzatilishi mumkin.

Gormonal kontratsepsiya boshlanganda dastlabki uch oy davomida hayz sikllari orasida yengil qonli ajralmalar kelishi mumkin.

Sut bezlarida biroz taranglik yoki ko'ngil aynishi kabi belgilar organizmning gormonlarga moslashayotganidan dalolat beradi.

Bachadon ichi vositalari o'rnatilganda dastlabki bir necha oy davomida hayzning biroz og'riqli yoki ko'proq kelishi kuzatilishi mumkin.

Agar tanlangan usul ayolga mos kelmasa, kayfiyatning keskin o'zgarishi, libido (jinsiy xohish) pasayishi yoki teri holatining yomonlashishi kabi belgilar paydo bo'lishi mumkin.

Biroq, to'g'ri tanlangan zamonaviy vositalar ko'pincha hayz oldi sindromini yengillashtiradi va hayz ko'rishni og'riqsiz qiladi.

Jinsiy yo'l bilan yuquvchi infeksiyalardan himoyalanmagan usullar qo'llanilganda, qindan g'ayritabiiy ajralmalar kelishi yoki qichishish kabi belgilar kuzatilsa, bu kontratsepsiya bilan emas, balki infeksiya bilan bog'liq bo'ladi.

Tashxis (tekshiruvlar)

Kontratsepsiya usulini tanlashdan oldin ayol kishi albatta ginekolog ko'rigidan o'tishi kerak.

Standart tekshiruvlar majmuasiga umumiy ginekologik ko'rik va kichik chanoq a'zolari ultratovush tekshiruvi (UZI) kiradi.

Bachadon bo'yni saratoni skriningi (PAP-test) o'tkazilishi shart.

Qon bosimini o'lchash va tana vazni indeksini hisoblash majburiy hisoblanadi.

Gormonal usullarni tanlashdan oldin qonning ivish tizimini (koagulogramma) tekshirish tavsiya etiladi.

Agar ayolda surunkali kasalliklar bo'lsa, jigar fermentlari va qondagi qand miqdorini aniqlash zarur bo'lishi mumkin.

Sut bezlarini tekshirish (palpatsiya yoki 40 yoshdan oshganlarda mammografiya) gormonal vositalarni tayinlashdan oldin muhim bosqichdir.

Shifokor shuningdek jinsiy yo'l bilan yuquvchi infeksiyalarga tahlil topshirishni taklif qilishi mumkin, ayniqsa to'siq usullaridan voz kechish rejalashtirilayotgan bo'lsa.

Davolash usullari (dori, jarrohlik, turmush tarzi)

Zamonaviy kontratsepsiyaning birinchi guruhi bu kombinatsiyalangan oral kontratsepsivlar (KOK) hisoblanadi.

Ular tarkibida estrogen va progestin gormonlari bo'lib, tuxum hujayra yetilishini to'xtatadi.

Faqat progestin saqlovchi tabletkalar (mini-pili) emizikli ayollar va estrogen mumkin bo'lmagan bemorlar uchun mo'ljallangan.

Bachadon ichi vositalari (spirallar) misli yoki gormon saqlovchi (tarkibida levonorgestrel bo'lgan) turlarga bo'linadi.

Gormonal spirallar nafaqat homiladorlikdan saqlaydi, balki og'ir va ko'p hayz ko'rishni, endometriozni davolashda ham qo'llaniladi.

Implantatlar – qo'l terisi ostiga qo'yiladigan kichik tayoqchalar bo'lib, 3 yilgacha yuqori samarali himoyani ta'minlaydi.

To'siq usullariga erkaklar va ayollar prezervativlari, diafragmalar kiradi; ular nafaqat homiladorlikdan, balki infeksiyalardan ham himoya qiluvchi yagona usuldir.

Kimyoviy usullar (spermitsidlar) – shamchalar, kremlar bo'lib, jinsiy aloqadan oldin qinga kiritiladi, biroq ularning samaradorligi boshqa usullarga qaraganda pastroq.

Jarrohlik usullari – ayollarda bachadon naylarini bog'lash va erkaklarda vazektomiya hisoblanadi; bular qaytmas usullar bo'lib, farzand ko'rishni butunlay to'xtatishni xohlovchilar uchun mo'ljallangan.

Shoshilinch kontratsepsiya – himoyalanmagan jinsiy aloqadan keyin 72 soat ichida qo'llaniladigan "tez yordam" usuli bo'lib, uni muntazam ishlatish mumkin emas.

Homiladorlik va reproduktiv salomatlikka ta'siri

Ko'pgina ayollar kontratsepsiya vositalari kelajakda bepushtlikka olib keladi deb qo'rqishadi, biroq bu ilmiy asosga ega bo'lmagan afsonadir.

Zamonaviy gormonal vositalar to'xtatilgandan so'ng, ko'p hollarda keyingi oydayoq fertilik (farzand ko'rish qobiliyati) tiklanadi.

Ba'zi tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, gormonal kontratsepsiya tuxumdon va endometriy saratoni xavfini sezilarli darajada kamaytiradi.

Bachadon ichi vositalari olib tashlanganidan so'ng homilador bo'lish qobiliyati darhol tiklanadi.

Kontratsepsiya ayolga homiladorliklar orasidagi zaruriy intervalni (kamida 2-3 yil) saqlashga yordam beradi, bu esa kelgusi homiladorlikning asoratsiz o'tishi va sog'lom bola tug'ilishi uchun juda muhimdir.

To'siq usullari jinsiy yo'l bilan yuquvchi kasalliklardan himoya qilib, bachadon naylarining yallig'lanishi va oqibatda kelib chiqadigan nay bepushtligining oldini oladi.

Shuni ta'kidlash kerakki, kontratsepsiya vositalari tug'ma nuqsonlar xavfini oshirmaydi.

Profilaktika

Kontratsepsiyaning profilaktik ahamiyati faqat homiladorlikdan saqlash bilan cheklanmaydi.

Gormonal vositalar hayz siklining buzilishi, dismenoreya (og'riqli hayz) va funksional tuxumdon kistalari profilaktikasi uchun keng qo'llaniladi.

Akne (husnbuzar) va gipertrixoz (ortiqcha tuklanish) kabi gormonal muammolarni bartaraf etishda ayrim KOK turlari samarali yordam beradi.

Bachadon ichi tizimlari (gormonal spirallar) bachadon miomasi o'sishini sekinlashtirishi va endometriozning rivojlanishini to'xtatishi mumkin.

Doimiy va to'g'ri tanlangan kontratsepsiya abortlar sonini kamaytiradi, bu esa ayolning reproduktiv tizimi shikastlanishining oldini oladi.

Profilaktika maqsadida har olti oyda yoki bir yilda bir marta shifokor ko'rigidan o'tib, tanlangan usulning mosligini qayta ko'rib chiqish tavsiya etiladi.

Qachon zudlik bilan shifokorga murojaat qilish kerak

Agar kontratsepsiya vositasini qo'llash davomida quyidagi alomatlar kuzatilsa, zudlik bilan mutaxassisga murojaat qilish zarur.

Oyoqlarda kuchli shish yoki og'riq paydo bo'lishi (tromboz belgisi bo'lishi mumkin).

Ko'krak qafasida to'satdan paydo bo'lgan o'tkir og'riq yoki nafas qisishi.

Kuchli, chidab bo'lmaydigan bosh og'rig'i yoki ko'rish qobiliyatining to'satdan yomonlashishi.

Qorinning pastki qismida o'tkir va davomli og'riqlar paydo bo'lishi.

Qindan haddan tashqari ko'p qon ketishi yoki isitma ko'tarilishi.

Bachadon ichi vositasi (spiral) ning iplari sezilmay qolganda yoki spiralning siljishi shubha qilinganda.

Gormonal tabletkani qabul qilish esdan chiqqan bo'lsa va undan keyin himoyalanmagan aloqa yuz bergan bo'lsa, keyingi harakatlar bo'yicha shifokor maslahati kerak.

Ko'p beriladigan savollar

• Gormonal tabletkalar vazn ortishiga olib keladimi?
• Zamonaviy past dozali gormonal vositalar odatda vazn ortishiga sabab bo'lmaydi. Vazn ortishi ko'pincha dori ta'sirida emas, balki ishtahaning biroz ochilishi va ovqatlanish tartibining buzilishi oqibatida yuz berishi mumkin.
• Spiralni hali tug'magan qizlar ishlatsa bo'ladimi?
• Ha, zamonaviy kichik o'lchamli bachadon ichi vositalari JSST tavsiyasiga ko'ra tug'magan ayollarga ham qo'yilishi mumkin, agar bunda infeksiya xavfi past bo'lsa.
• Kontratsepsiya vositalarini qabul qilishda tanaffus qilish kerakmi?
• Tibbiy nuqtai nazardan, agar ayol o'zini yaxshi his qilsa va nojo'ya ta'sirlar bo'lmasa, gormonal vositalarni qabul qilishda "dam olish" uchun tanaffus qilish shart emas. Tanaffus paytida homilador bo'lib qolish xavfi juda yuqori bo'ladi.
• Qaysi usul 100 foiz kafolat beradi?
• Faqat jinsiy tiyilish yoki jarrohlik sterilizatsiyasi 100 foizga yaqin kafolat beradi. Boshqa usullar ichida implantatlar va gormonal spirallar eng yuqori samaradorlikka (99 foizdan yuqori) ega.
• Emizish davrida homilador bo'lish mumkinmi?
• Ha, emizish (laktatsion amenoreya usuli) faqat ma'lum shartlar bajarilgandagina (bola faqat ona suti bilan boqilishi, hayz tiklanmaganligi va bola 6 oydan kichik bo'lishi) samarali bo'lishi mumkin, aks holda qo'shimcha kontratsepsiya zarur.

Xulosa

Zamonaviy kontratsepsiya – bu ayolning o'z hayoti, salomatligi va kelajagi ustidan nazoratidir.

Usulni tanlashda faqatgina dugonalar yoki internetdagi sharhlarga tayanmasdan, albatta malakali ginekolog bilan maslahatlashish lozim.

Har bir organizm individualdir va bir kishi uchun ideal bo'lgan vosita boshqasi uchun to'g'ri kelmasligi mumkin.

To'g'ri tanlangan kontratsepsiya nafaqat xotirjamlik beradi, balki ayollik jozibasi va salomatligini uzoq yillar saqlashga yordam beradi.

Ushbu maqola ma'lumot uchun, shifokor ko'rigini almashtirmaydi.

olib kelishidan xavotirda bo'lishadi. Biroq, zamonaviy tibbiy tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, kontratsepsiyaning deyarli barcha qaytariluvchi usullari (tabletkalar, spirallar, implantatlar) to'xtatilgandan so'ng, fertil qobiliyati juda tez fursatda — ko'pincha birinchi hayz siklining o'zidayoq tiklanadi. Aksincha, kontratsepsiya ayol organizmini istalmagan homiladorlik va uning asorati bo'lgan abortlardan himoya qilish orqali reproduktiv salomatlikni saqlab qoladi.

Turmush tarzi va ovqatlanish bo'yicha amaliy maslahatlar

Kontratsepsiya vositalaridan foydalanayotgan ayollar uchun turmush tarzi dori vositalarining samaradorligini oshirish va nojo'ya ta'sirlarni kamaytirishda muhim rol o'ynaydi:

• Vitaminlar va minerallar balansi: Gormonal kontratsepsiya qabul qilayotganda organizmda B guruhi vitaminlari (ayniqsa B6, B9, B12), C vitamini, magniy va rux elementlariga bo'lgan ehtiyoj ortishi mumkin. Shu sababli, ratsionni yashil bargli sabzavotlar, yong'oqlar, dukkakli ekinlar va sitrus mevalar bilan boyitish lozim. Zarurat tug'ilganda shifokor bilan maslahatlashgan holda vitamin komplekslarini qabul qilish tavsiya etiladi.
• Suv balansi: Gormonal vositalar organizmda suyuqlik tutilishiga (shishlarga) moyillik yaratishi mumkin. Buni bartaraf etish uchun kuniga kamida 1.5-2 litr toza suv ichish va tuz iste'molini cheklash lozim.
• Jismoniy faollik: Muntazam sport bilan shug'ullanish qon aylanishini yaxshilaydi, bu esa gormonal kontratsepsiya fonida kamdan-kam bo'lsa-da uchrashi mumkin bo'lgan tromboz xavfini sezilarli darajada kamaytiradi. Kuniga 30 daqiqalik piyoda yurish yoki suzish yetarli hisoblanadi.
• Zararli odatlardan voz kechish: Chekish kontratsepsiyaning eng katta dushmanidir. Nikotin tomirlarni toraytiradi va qon ivishini kuchaytiradi. 35 yoshdan oshgan va chekuvchi ayollarga tarkibida estrogen bo'lgan kombinatsiyalangan vositalar qat'iyan man etiladi.
• Dori vositalarining o'zaro ta'siri: Ba'zi antibiotiklar, tutqanoqqa qarshi dorilar va hatto dalachoy (zveroboy) asosidagi damlamalar kontratsepsiv tabletkalarning ta'sirini susaytirishi mumkin. Har qanday yangi dori ichishdan oldin yo'riqnomani o'qish va "kontratsepsiya bilan o'zaro ta'siri" bandiga e'tibor berish shart.

Afsonalar va haqiqatlar (5 ta)

Kontratsepsiya atrofida ko'plab noto'g'ri qarashlar mavjud bo'lib, ular ko'pincha ayollarni zamonaviy himoya usullaridan qo'rqitadi:

1. Afsona: Gormonal tabletkalar vazn ortishiga (semirishga) olib keladi.

• Haqiqat: Zamonaviy mikrodozalangan vositalar vaznga deyarli ta'sir qilmaydi. Vazn ortishi ko'pincha noto'g'ri ovqatlanish yoki suyuqlik tutilishi bilan bog'liq bo'lishi mumkin. To'g'ri tanlangan dori, aksincha, metabolizmni tartibga soladi.

2. Afsona: "Dam olish" uchun tabletkalarni vaqti-vaqti bilan to'xtatib turish kerak.

• Haqiqat: Organizm uchun "dam olish" tanaffuslari foydali emas, balki gormonal stressdir. Tanaffus paytida homilador bo'lib qolish xavfi keskin ortadi. Agar dori nojo'ya ta'sir ko'rsatmasa, uni homiladorlik rejalashtirilguncha yillar davomida qabul qilish mumkin.

3. Afsona: Bachadon ichi spirali bachadon yallig'lanishini keltirib chiqaradi.

• Haqiqat: Spiralning o'zi infeksiya manbai emas. Yallig'lanish jinsiy yo'l bilan yuquvchi infeksiyalar mavjud bo'lganda yuzaga keladi. Zamonaviy gormonal spirallar esa bachadon bo'yni shilliq qavatini qalinlashtirib, infeksiyalarning yuqoriga ko'tarilishiga to'sqinlik qilishi ham mumkin.

4. Afsona: Laktatsiya (emizish) davrida homilador bo'lib qolish imkonsiz.

• Haqiqat: Laktatsion amenoreya usuli faqatgina bola 6 oylik bo'lguncha, hayz kelmagan va bola faqat ona suti bilan (kechasi ham) boqilganda samarali bo'lishi mumkin. Biroq, bu 100% kafolat bermaydi, chunki birinchi ovulyatsiya hayz kelishidan oldin sodir bo'lishi mumkin.

5. Afsona: Gormonal vositalarni uzoq vaqt ichish bepushtlikka sabab bo'ladi.

• Haqiqat: Kontratsepsiya tuxumdonlar faoliyatini vaqtincha "uxlatib" qo'yadi. Dori to'xtatilgach, tuxumdonlar yangi kuch bilan ishlay boshlaydi (rebaund-effekt), bu hatto bepushtlikning ayrim turlarini davolashda ham qo'llaniladi.

Bemorlar uchun shifokor maslahati

Akusher-ginekolog sifatida ayollarga quyidagi muhim tavsiyalarni bergan bo'lardim:

• O'zboshimchalik bilan dori tanlamang: Dugonangiz yoki internetdagi maslahatlar asosida tabletka boshlash xavfli. Har bir organizm individual. Bir ayolga mos kelgan gormon boshqasida tromboz yoki kuchli depressiyaga sabab bo'lishi mumkin.
• Vaqtga rioya qiling: Oral kontratsepsivlar qabul qilayotgan bo'lsangiz, ularni har kuni bir vaqtda ichishga odatlaning. 12 soatdan ortiq kechikish himoya darajasini pasaytiradi.
• Simptomlarni kuzating: Agar vositani qo'llashni boshlaganingizdan so'ng oyoqlarda qattiq og'riq va shish, ko'krak qafasida og'riq, to'satdan yuzaga kelgan kuchli bosh og'rig'i yoki ko'rish qobiliyatining pasayishi kuzatilsa, zudlik bilan shifokorga murojaat qiling.
• Profilaktik ko'rik: Hatto hech narsa bezovta qilmasa ham, har yili ginekolog ko'rigidan o'tib, bachadon bo'yni onkotsitologiyasi va UZI tekshiruvini o'tkazib turing. Kontratsepsiya qabul qilayotgan ayollar uchun bu ayniqsa muhimdir.
• Psixologik tayyorgarlik: Kontratsepsiya — bu sizning erkinligingiz va xotirjamligingiz garovi. Uni qo'rquv bilan emas, balki o'z sog'lig'ingizga bo'lgan mas'uliyat sifatida qabul qiling.

Qo'shimcha savol-javoblar (4 ta)

1. Savol: Agar men kontratsepsiv tabletkani ichishni unutib qo'ysam nima qilishim kerak?

• Javob: Agar kechikish 12 soatdan kam bo'lsa, eslashingiz bilan tabletkani iching va keyingisini odatdagi vaqtda qabul qiling. Agar 12 soatdan ko'p o'tgan bo'lsa, himoya samaradorligi pasayishi mumkin. Bunday holda yo'riqnomaga amal qiling va keyingi 7 kun davomida qo'shimcha ravishda prezervativdan foydalaning.

2. Savol: Kontratsepsiya vositalari libido (jinsiy xohish) pasayishiga olib kelishi rostmi?

• Javob: Kamdan-kam hollarda, ayrim progestinlar ta'sirida yoki testosteron darajasining pasayishi natijasida libido biroz kamayishi mumkin. Agar bu sizning hayot sifatingizga ta'sir qilsa, shifokoringiz bilan maslahatlashing — dori tarkibini yoki kontratsepsiya usulini o'zgartirish bu muammoni hal qiladi.

3. Savol: Spiral (BIV) o'rnatish og'riqlimi va u bachadondan tushib ketishi mumkinmi?

• Javob: Spiralni o'rnatish jarayoni hayz paytidagi kabi qisqa muddatli noqulaylik yoki tortuvchi og'riq bilan kechishi mumkin, bu bir necha daqiqa davom etadi. Spiralning tushib ketishi (ekspulsiya) juda kam uchraydigan holat bo'lib, odatda birinchi 3 oy ichida, bachadon tuzilishida o'zgarishlar bo'lsa sodir bo'lishi mumkin. Shuning uchun o'rnatilgandan so'ng nazorat UZIsidan o'tish shart.

4. Savol: Shoshilinch kontratsepsiyani qanchalik tez-tez qo'llash mumkin?

• Javob: Nomidan ko'rinib turibdiki, bu "shoshilinch" holatlar uchun. Uni yilda 1-2 martadan ortiq qo'llash tavsiya etilmaydi. Bu vositalar gormonlarning juda yuqori dozasini saqlaydi va tez-tez qo'llanilganda hayz siklining jiddiy buzilishiga va gormonal disbalansga olib kelishi mumkin. Muntazam jinsiy hayot uchun doimiy kontratsepsiya usullarini tanlash xavfsizroqdir.