Premenstrual sindrom va PMDD: belgilari va yengillatish yo‘llari

Ayol salomatligi uning gormonal sikli bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, hayz ko‘rishdan oldingi davr ko‘plab ayollar uchun jismoniy va hissiy sinov davri hisoblanadi.

Premenstrual sindrom (PMS) va uning og‘irroq shakli bo‘lgan Premenstrual disforik buzilish (PMDD) millionlab ayollarning hayot sifatiga, ish qobiliyatiga va shaxsiy munosabatlariga ta’sir ko‘rsatadi.

Ushbu maqolada biz ushbu holatlarning mohiyati, ularning kelib chiqish sabablari va zamonaviy tibbiyot taklif etayotgan yechimlar haqida batafsil to‘xtalamiz.

Kasallik nima

Premenstrual sindrom (PMS) – bu hayz siklining lyutein fazasida (ovulyatsiyadan keyin) yuzaga keladigan va hayz boshlanishi bilan o‘tib ketadigan jismoniy, hissiy va xulq-atvor belgilarining majmuasidir.

Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, reproduktiv yoshdagi ayollarning qariyb 75-80 foizi PMSning u yoki bu belgilarini his qiladi.

Premenstrual disforik buzilish (PMDD) esa PMSning ancha og‘ir va klinik jihatdan yaqqol namoyon bo‘ladigan shakli bo‘lib, u ayolning kundalik faoliyatini butunlay falaj qilishi mumkin.

PMDD bilan taxminan 3-8 foiz ayollar to‘qnash keladi va bu holat rasmiy ravishda psixiatrik va ginekologik kasalliklar klassifikatsiyasiga kiritilgan.

PMS va PMDD o‘rtasidagi asosiy farq simptomlarning intensivligida va ularning ruhiy holatga ta’sir darajasidadir.

Sabablar va xavf omillari

Tibbiyot faniga PMS va PMDDning aniq birgina sababi hali ma’lum emas, biroq asosiy nazariyalar gormonal o‘zgarishlarga tayanadi.

Asosiy sabablardan biri bu estrogen va progesteron gormonlarining siklik tebranishlaridir.

Ushbu gormonlar darajasining keskin pasayishi miyadagi neyromediatorlar, xususan, "baxt gormoni" deb ataluvchi serotonin miqdoriga ta’sir qiladi.

Serotonin yetishmovchiligi tushkunlik, asabiylik, uyqu buzilishi va ishtaha ortishiga olib kelishi isbotlangan.

Genetik moyillik ham muhim rol o‘ynaydi; agar onada yoki opada og‘ir PMS kuzatilgan bo‘lsa, qiz bolada ham bu holat ehtimoli yuqori bo‘ladi.

Surunkali stress, charchoq, noto‘g‘ri ovqatlanish va vitaminlar (ayniqsa B6 vitamini, kalsiy va magniy) yetishmasligi simptomlarni kuchaytiradi.

Chekish va alkogol iste’moli gormonal fonning barqarorligini buzuvchi tashqi omillar sirasiga kiradi.

Semizlik ham xavf omili hisoblanadi, chunki yog‘ to‘qimasi gormonlar almashinuvida faol ishtirok etadi.

Belgilar

PMS va PMDD belgilari juda xilma-xil bo‘lib, ular 150 dan ortiq ko‘rinishda namoyon bo‘lishi mumkin.

Jismoniy belgilar qatoriga quyidagilar kiradi:

• Sut bezlarining shishishi va og‘rig‘i (mastodiniya).
• Qorin dam bo‘lishi va hazm qilish tizimidagi muammolar.
• Bosh og‘rig‘i yoki migren xurujlari.
• Qo‘l va oyoqlarda shishlar paydo bo‘lishi.
• Terida toshmalar (akne) chiqishi.
• Mushak va bo‘g‘imlardagi og‘riqlar.

Hissiy va xulq-atvor belgilari ko‘pincha ayol uchun eng qiyin bosqich hisoblanadi:

• Sababsiz yig‘loqilik va emotsional sezuvchanlik.
• To‘satdan g‘azablanish va atrofidagilar bilan janjallashish.
• Xavotir, qo‘rquv va ichki kuchlanish hissi.
• Diqqatni jamlashning qiyinlashishi.
• Depressiv kayfiyat va hayotga qiziqishning yo‘qolishi.
• Uyquchanlik yoki aksincha, uyqusizlik.
• Ishtahaning keskin ortishi, ayniqsa shirinlik yoki sho‘r narsalarga bo‘lgan kuchli ehtiyoj.

PMDDda ushbu ruhiy belgilar shunchalik kuchli bo‘ladiki, ayol o‘zini nazorat qila olmay qolishi yoki hayotiga nisbatan umidsizlik his qilishi mumkin.

Tashxis (tekshiruvlar)

PMS yoki PMDDni aniqlash uchun maxsus laboratoriya tahlillari (masalan, qon tahlili) mavjud emas, chunki gormonlar darajasi ko‘pincha me’yorda bo‘ladi.

Tashxis qo‘yishning eng asosiy usuli – bu bemor tomonidan kamida 2-3 oy davomida yuritilgan simptomlar kundaligidir.

Kundalikda har kuni kuzatilgan belgilar va ularning og‘irlik darajasi qayd etib borilishi shart.

Shifokor simptomlarning aynan siklning ikkinchi yarmida paydo bo‘lishi va hayz kelishi bilan yo‘qolishiga e’tibor qaratadi.

Shuningdek, shifokor simptomlar boshqa kasalliklar (qalqonsimon bez muammolari, kamqonlik, surunkali depressiya) bilan bog‘liq emasligini tekshirishi kerak.

Qon tahlillari odatda boshqa kasalliklarni istisno qilish uchun tayinlanadi.

Psixologik testlar PMDDni oddiy depressiyadan ajratib olishga yordam beradi.

Davolash usullari

PMS va PMDDni davolash kompleks yondashuvni talab qiladi va har bir ayol uchun individual tanlanadi.

Dori vositalari bilan davolash:

• Nosteroid yallig‘lanishga qarshi vositalar og‘riqni va qorin sohasidagi noqulaylikni kamaytirish uchun qo‘llaniladi.
• Gormonal kontratseptivlar ovulyatsiyani to‘xtatib, gormonlar tebranishini bartaraf etish orqali simptomlarni yengillatadi.
• Siydik haydovchi vositalar (diuretiklar) kuchli shishlarni kamaytirish uchun buyuriladi.
• PMDD holatlarida selektiv serotoninni qayta qabul qilish ingibitorlari (antidepressantlar) juda samarali hisoblanadi.
• Vitamin va minerallar majmuasi, ayniqsa magniy va B6 vitamini asab tizimini tinchlantirishga yordam beradi.

Jarrohlik usuli:

• Bu juda kamdan-kam holatlarda, boshqa barcha davolash usullari samara bermaganda va simptomlar hayot uchun xavfli darajaga yetganda qo‘llaniladi.
• Jarrohlik tuxumdonlarni olib tashlashni nazarda tutadi, bu esa sun’iy menopauzani keltirib chiqaradi.

Turmush tarzini o‘zgartirish:

• Ratsiondan kofein, tuz va shakarni kamaytirish shishlarni va asabiylikni kamaytiradi.
• Muntazam jismoniy faollik (yurish, suzish, yoga) organizmda tabiiy endorfinlar ishlab chiqarilishini ta’minlaydi.
• To‘liq uyqu va dam olish rejimi asab tizimining barqarorligini oshiradi.
• Psixoterapiya, xususan, kognitiv-xulq-atvor terapiyasi emotsional holatni boshqarishni o‘rgatadi.

Homiladorlik va reproduktiv salomatlikka ta'siri

PMS va PMDD bevosita bepushtlikka olib kelmaydi, biroq ayolning umumiy reproduktiv salomatligi ko‘rsatkichi bo‘lishi mumkin.

Homiladorlik davrida ovulyatsiya to‘xtagani sababli PMS belgilari butunlay yo‘qoladi.

Biroq, PMDD bilan og‘rigan ayollarda homiladorlik paytida va tuqqandan keyingi davrda depressiya (postnatal depressiya) rivojlanish xavfi yuqoriroq bo‘ladi.

Bu ayolning gormonal o‘zgarishlarga nisbatan yuqori sezuvchanligi bilan bog‘liq.

Shuningdek, og‘ir PMS simptomlari jinsiy hayot sifatiga ta’sir qilishi va natijada homilador bo‘lish imkoniyatlarini bilvosita kamaytirishi mumkin.

Profilaktika

PMS va PMDD rivojlanishining oldini olish yoki uning kuchini kamaytirish uchun sog‘lom turmush tarziga rioya qilish muhimdir.

• Kun tartibini to‘g‘ri tashkil eting, kuniga kamida 7-8 soat uxlang.
• Murakkab uglevodlarga (yashil sabzavotlar, donli mahsulotlar) boy parhezga o‘ting.
• Zararli odatlardan (chekish, spirtli ichimliklar) voz keching.
• Stressni boshqarish texnikalarini (meditatsiya, nafas mashqlari) o‘rganing.
• Muntazam ravishda, haftasiga kamida 3 marta o‘rtacha jismoniy mashqlar bilan shug‘ullaning.
• Kalendar yuritish orqali siklingizni kuzatib boring, bu sizga emotsional tayyor turishga yordam beradi.

Qachon zudlik bilan shifokorga murojaat qilish kerak

Ba’zi holatlarda PMS shunchaki noqulaylik emas, balki tibbiy yordam talab qiladigan jiddiy holatga aylanadi.

Agar sizda quyidagilar kuzatilsa, darhol ginekolog yoki psixonevrologga murojaat qiling:

• O‘z-o‘ziga zarar yetkazish yoki hayotdan ko‘ngil uzish fikrlari paydo bo‘lganda.
• Simptomlar sizning ishlashingizga, o‘qishingizga yoki oilaviy munosabatlaringizga jiddiy to‘sqinlik qilayotgan bo‘lsa.
• Uy sharoitida qo‘llaniladigan usullar va retsepsiz og‘riq qoldiruvchilar yordam bermasa.
• Simptomlar hayz tugagandan keyin ham davom etsa.
• Sizda kuchli vahima xurujlari (panik atakalar) yuzaga kelsa.

Ko'p beriladigan savollar

1. PMS yosh o‘tishi bilan yo‘qolib ketadimi?

Aksincha, ko‘p ayollarda PMS belgilari 30-40 yoshlar orasida va menopauza arafasida (perimenopauza davrida) yanada kuchayishi mumkin. Menopauza to‘liq boshlangach, simptomlar butunlay to‘xtaydi.

2. PMDDni faqat psixiatr davolaydimi?

Yo‘q, PMDDni davolashda ginekolog, endokrinolog va psixoterapevt hamkorligi eng yaxshi natija beradi. Chunki bu ham gormonal, ham ruhiy holat bilan bog‘liqdir.

3. Shokolad eyish PMSda yordam beradimi?

Qora shokolad tarkibidagi magniy va antioksidantlar biroz foydali bo‘lishi mumkin, ammo tarkibida shakar ko‘p bo‘lgan shokoladlar insulin darajasini o‘ynatib, asabiylikni yanada kuchaytirishi mumkin.

4. PMS irsiy o‘tadimi?

Ha, tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, agar onangizda og‘ir PMS bo‘lgan bo‘lsa, sizda ham bu holat bo‘lish ehtimoli taxminan 70 foizni tashkil etadi.

5. Jismoniy mashqlar og‘riqni kuchaytirmaydimi?

Yengil va o‘rtacha mashqlar qon aylanishini yaxshilaydi va endorfin ajratadi, bu esa og‘riqni kamaytirishga yordam beradi. Faqat o‘ta og‘ir yuklamalardan qochish kerak.

Kundalik hayotda parvarish va ovqatlanish

Premenstrual sindrom (PMS) va uning og'ir shakli bo'lgan PMDD belgilarini nazorat qilishda turmush tarzi va ovqatlanish tartibi hal qiluvchi ahamiyatga ega. Tibbiy tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, hayz ko'rish siklining ikkinchi yarmida (lyutein fazasida) qon tarkibidagi qand miqdorining keskin o'zgarishi kayfiyatning beqarorligiga va asabiylashishga bevosita ta'sir qiladi. Shu sababli, kun davomida 5-6 marotaba kichik porsiyalarda ovqatlanish tavsiya etiladi. Bu usul qondagi glyukoza miqdorini barqaror ushlab turishga va to'satdan paydo bo'ladigan ochlik hissini kamaytirishga yordam beradi.

Ovqatlanish ratsionida murakkab uglevodlarga alohida e'tibor qaratish lozim. Butun donli mahsulotlar, jigarrang guruch va sabzavotlar organizmda serotonin – baxt gormoni ishlab chiqarilishini rag'batlantiradi. Aksincha, oddiy shakar, shirinliklar va oq un mahsulotlari insulinning keskin ko'tarilishiga sabab bo'lib, keyinchalik charchoq va depressiv holatlarni kuchaytirishi mumkin. Shuningdek, hayz oldi davrida kofein iste'molini cheklash juda muhim, chunki u uyqu buzilishiga, ko'krakdagi og'riqlarga va xavotir hissining ortishiga olib keladi.

Mikroelementlar orasida kalsiy va magniyning o'rni beqiyosdir. Kuniga 1200 mg kalsiy iste'mol qilish shishlarni, ishtahaning kuchayishini va mushak og'riqlarini sezilarli darajada kamaytirishi klinik isbotlangan. Magniy esa asab tizimini tinchlantirish va bachadon qisqarishlarini yengillatish xususiyatiga ega. Tuz iste'molini kamaytirish orqali organizmda ortiqcha suyuqlik to'planishining oldini olish mumkin, bu esa shishlar va tana vaznining vaqtincha ortishi bilan bog'liq noqulayliklarni bartaraf etadi.

Jismoniy faollik ham davolash rejasining ajralmas qismidir. Haftasiga kamida 150 daqiqa o'rtacha jadallikdagi aerobik mashqlar (tez yurish, suzish yoki velosiped haydash) endorfinlar darajasini oshiradi. Stressni boshqarish uchun yoga va nafas mashqlari tavsiya etiladi. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, muntazam meditatsiya bilan shug'ullanadigan ayollarda PMDDning psixologik belgilari 30-40 foizga kamroq namoyon bo'ladi.

Keng tarqalgan afsonalar va haqiqatlar

Ayollar salomatligi bilan bog'liq ko'plab noto'g'ri qarashlar mavjud bo'lib, ular ko'pincha o'z vaqtida tibbiy yordam olishga to'sqinlik qiladi. Eng keng tarqalgan afsonalardan biri bu PMS barcha ayollarda bo'lishi shart degan tushunchadir. Haqiqatda esa, hayz ko'radigan ayollarning taxminan 75-80 foizi yengil simptomlarni his qilsa-da, faqat 3-8 foizida hayot sifatini jiddiy buzadigan PMDD kuzatiladi. Bu holat "ayollik qismati" emas, balki davolanishi kerak bo'lgan tibbiy holatdir.

Yana bir noto'g'ri tushuncha shundaki, PMDD shunchaki asabiylik yoki yomon xulq-atvor natijasidir. Aslida esa, PMDD – bu miyaning gormonal o'zgarishlarga nisbatan genetik darajadagi yuqori sezuvchanligidir. Bu psixologik zaiflik emas, balki neyrobiologik jarayondir. Ko'pincha ayollarga "o'zingni qo'lga ol" degan maslahatlar beriladi, biroq gormonal disbalans sharoitida iroda kuchi bilan simptomlarni to'liq boshqarish imkonsizdir.

• Afsona: PMS faqat yosh qizlarda uchraydi.
• Haqiqat: Simptomlar ko'pincha 20-30 yoshlar oralig'ida kuchayadi va perimenopauza davrigacha davom etishi mumkin.
• Afsona: Homiladorlik PMSdan butunlay xalos etadi.
• Haqiqat: Homiladorlik paytida hayz ko'rish to'xtasa-da, tug'ruqdan keyin simptomlar yanada og'irroq shaklda qaytishi mumkin.
• Afsona: Vitaminlar PMSni davolash uchun yetarli.
• Haqiqat: Yengil holatlarda vitaminlar yordam beradi, ammo PMDDda ko'pincha professional psixoterapevtik yordam yoki medikamentoz terapiya talab etiladi.

Shuningdek, ko'pchilik "PMS o'tib ketadi, shifokorga borish shart emas" deb o'ylaydi. Biroq, agar simptomlar ish qobiliyatini cheklasa, oilaviy munosabatlarga putur yetkazsa yoki o'ziga zarar yetkazish fikrlarini uyg'otsa, bu shoshilinch mutaxassis maslahati uchun ko'rsatmadir. Zamonaviy ginekologiya va psixiatriya bu muammolarni bartaraf etish uchun samarali algoritmlarga ega.

Klinik amaliyotdan misol

Mening amaliyotimda 32 yoshli bemor N. murojaat qildi. Uning shikoyatlari hayz boshlanishidan 10 kun oldin boshlanadigan kuchli depressiv holat, yaqinlariga nisbatan asossiz tajovuzkorlik va ishga borishdan bosh tortish bilan bog'liq edi. Bemor bu holatni bir necha yil davomida "shunchaki charchoq" deb hisoblab kelgan. Biroq, oxirgi oylarda bu holat oilaviy ajrim yoqasiga kelib qolishiga sabab bo'lgan.

Tekshiruvlar davomida bemorga hayz sikli kalendarini yuritish tavsiya etildi. Ikki oy davomida yuritilgan kundalik shuni ko'rsatdiki, simptomlar hayz boshlanishi bilan 1-2 kun ichida butunlay yo'qolgan va siklning birinchi yarmida bemor o'zini juda yaxshi his qilgan. Bu PMDDning klassik ko'rinishi edi. Bemorga kompleks yondashuv belgilandi: selektiv serotoninni qayta qabul qilish ingibitorlari (SSQI) va past dozali kombinatsiyalangan oral kontratseptivlar.

Davolashning uchinchi oyiga kelib, bemor o'z hissiyotlarini boshqara olishini, oiladagi muhit barqarorlashganini va ish unumdorligi tiklanganini ta'kidladi. Ushbu misol shuni ko'rsatadiki, to'g'ri tashxis va o'z vaqtida boshlangan terapiya nafaqat ayolning sog'lig'ini, balki uning ijtimoiy hayotini ham saqlab qoladi. PMDD – bu yashirib yuriladigan uyatli holat emas, balki korreksiya qilinishi lozim bo'lgan tibbiy holatdir.

Davolanishdan keyingi kuzatuv

Davolash kursi boshlangandan so'ng, natijalarni monitoring qilish muhim ahamiyatga ega. Birinchi ijobiy o'zgarishlar odatda 1-2 sikldan keyin sezila boshlaydi. Ammo shifokor nazorati ostida bo'lish kamida 6 oy davomida tavsiya etiladi. Bu davr ichida dori vositalarining dozasi sozlanishi yoki organizmning preparatga bo'lgan reaksiyasiga qarab o'zgartirilishi mumkin.

Kuzatuv davrida simptomlar kundaligini yuritishni to'xtatmaslik lozim. Bu shifokorga davolash samaradorligini obyektiv baholashga yordam beradi. Agar dori terapiyasi fonida nojo'ya ta'sirlar (ko'ngil aynishi, uyquchanlik yoki libido pasayishi) kuzatilsa, ularni shifokor bilan muhokama qilish zarur. Ko'pincha preparatni qabul qilish vaqtini o'zgartirish (masalan, kechqurunga o'tkazish) orqali bu muammolarni hal qilish mumkin.

• Har 3 oyda ginekolog va zarur bo'lsa psixoterapevt ko'rigidan o'tish.
• Qon tahlillarini nazorat qilish (ayniqsa uzoq vaqt dori qabul qilinganda).
• Jigar funksiyalarini tekshirib turish.
• Psixologik holat barqarorligini baholash.

Davolanishdan keyingi davrda stress omillarini kamaytirish va dam olish rejimiga rioya qilish muhimdir. Agar bemor o'zini yaxshi his qila boshlasa ham, shifokor maslahatisiz dori vositalarini to'satdan to'xtatish mumkin emas. Bu holat "rikoshet effekti"ni, ya'ni simptomlarning yanada kuchliroq qaytishini keltirib chiqarishi mumkin. Sog'lom turmush tarzi va tibbiy nazorat uyg'unligi uzoq muddatli remissiyani ta'minlashning garovidir.

Xulosa

Premenstrual sindrom va PMDD – bu ayolning "erkanligi" yoki "yomon xarakteri" emas, balki jiddiy tibbiy holatdir.

Ko‘plab ayollar ushbu belgilarni "shunchaki chidash kerak bo‘lgan holat" deb hisoblab, yillar davomida azoblanadilar.

Vaholanki, zamonaviy tibbiyot va turmush tarzini to‘g‘ri shakllantirish orqali ushbu kunlarni ancha yengil va xotirjam o‘tkazish imkoniyati mavjud.

O‘z tanangizni tinglang, simptomlarni qayd etib boring va muammo hayotingizga ta’sir qila boshlaganda mutaxassis yordamidan foydalanishdan tortinmang.

Sog‘lom gormonal fon – bu nafaqat jismoniy salomatlik, balki ruhiy xotirjamlik va baxtli hayot garovidir.

Ushbu maqola ma'lumot uchun, shifokor ko'rigini almashtirmaydi.