HPV va bachadon bo‘yni skriningi: nimani bilish kerak

Bachadon bo‘yni saratoni — zamonaviy tibbiyotda erta aniqlash va to‘liq oldini olish mumkin bo‘lgan kam sonli onkologik kasalliklardan biridir. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO) ma’lumotlariga ko‘ra, ushbu xavfli o‘smaning 99 foizdan ortig‘i odam papilloma virusining (HPV) yuqori onkogen turlari bilan bevosita bog‘liq. Muntazam profilaktik skrining va o‘z vaqtida o‘tkazilgan diagnostika kasallikni erta bosqichda (saratonoldi holatida) aniqlab, asoratlarning oldini olishga imkon beradi.

HPV nima va uning patogenezi qanday kechadi?

Odam papilloma virusi — asosan jinsiy yo‘l bilan yuquvchi, terining va shilliq qavatlarning epiteliy hujayralarini zararlaydigan keng tarqalgan virusli infeksiyadir. Jinsiy faol insonlarning 80 foizdan ortig‘i hayoti davomida ushbu virus bilan to‘qnash keladi, ammo holatlarning 85-90 foizida immunitet tizimi uni 12-24 oy ichida organizmdan mustaqil ravishda tozalaydi (klirens). Saraton xavfi faqat virus uzoq muddat (persitent) hujayralarda saqlanib qolgandagina yuzaga keladi.

• Yuqori onkogen xavfli turlar (16, 18, 31, 33, 45, 52, 58 va boshqalar) — bachadon bo‘yni to‘qimalarida displaziya va saraton rivojlanishiga olib kelishi mumkin; xususan, 16 va 18-tiplar saraton holatlarining 70 foiziga sabab bo‘ladi.
• Past onkogen xavfli turlar (6, 11 va boshqalar) — saraton keltirib chiqarmaydi, biroq anogenital sohada o‘tkir uchli kondilomalar (so‘gallar) paydo bo‘lishiga olib keladi.

Xavf omillari va kasallikning rivojlanishi

HPV bilan zararlanishning o‘zi saraton rivojlanishi uchun har doim ham yetarli emas; virus uzoq vaqt faol bo‘lishi uchun qo‘shimcha kofaktorlar talab etiladi. Hujayra mutatsiyalari odatda 10-15 yil davomida bosqichma-bosqich shakllanadi, shuning uchun muntazam skrining kasallikni saratongacha bo‘lgan davrda to‘xtatishning eng samarali yo‘lidir.

• Tamaki chekish (tamaki toksinlari bachadon bo‘yni mahalliy immunitetini susaytiradi va virus klirensini 2-3 baravar sekinlashtiradi), OIV infeksiyasi yoki immunosupressiv terapiya, erta jinsiy hayot boshlash, himoyalanmagan jinsiy aloqalar va boshqa jinsiy infeksiyalarning (xlamidiya, gerpes) mavjudligi.

Skrining standartlari va muddatlari (ACOG, WHO, USPSTF)

Xalqaro klinik ko‘rsatmalarga (ACOG va USPSTF) muvofiq, bachadon bo‘yni skriningi simptomlar mavjud bo‘lmagan barcha ayollar uchun ma’lum bir yosh oralig‘ida qat’iy belgilangan tartibda o‘tkazilishi shart.

• 21–29 yosh: Har 3 yilda bir marta alohida suyuqlik sitologiyasi (Pap-test). Ushbu yosh guruhida birlamchi HPV testi tavsiya etilmaydi, chunki o‘tkinchi infeksiya darajasi juda yuqori.
• 30–65 yosh: Har 5 yilda bir marta yuqori xavfli HPV-DNK testi (birlamchi skrining sifatida) YOKI har 5 yilda bir marta kotesting (Pap-test + HPV-test) YOKI har 3 yilda bir marta an’anaviy suyuqlik sitologiyasi (Pap-test).
• 65 yoshdan keyin: Agar so‘nggi 10 yil ichida ketma-ket 3 ta manfiy sitologiya yoki 2 ta manfiy kotesting natijasi bo‘lsa va oxirgi 25 yilda og‘ir displaziya (CIN 2+) kuzatilmagan bo‘lsa, skrining to‘xtatiladi.

Natijalarni interpretatsiya qilish: Pap-test va sitologiya

Sitologik tekshiruv natijalari xalqaro Bethesda tizimi bo‘yicha baholanadi. Bu tizim epiteliy hujayralaridagi o‘zgarish darajasini aniq belgilashga xizmat qiladi.

• NILM — me’yordagi holat (intraepitelial o‘zgarishlar yoki xavfli o‘sma belgilari aniqlanmadi); ASC-US — noaniq ahamiyatga ega atipik yassi hujayralar (odatda HPV testi bilan birga baholanadi); LSIL — yengil darajadagi intraepitelial zararlanish (ko‘pincha o‘tkinchi HPV infeksiyasini aks ettiradi).
• ASC-H — yuqori darajadagi displaziyani inkor etib bo‘lmaydigan atipik hujayralar; HSIL — yuqori darajadagi yassi hujayrali intraepitelial zararlanish (onkologik jarayonga o‘tish xavfi yuqori bo‘lgan jiddiy o‘zgarish).

Diagnostikani kengaytirish va klinik boshqaruv

Agar sitologiya natijasida HSIL aniqlansa yoki 30 yoshdan keyin HPV 16/18 ijobiy chiqsa, bemorga kolposkopiya va zarur bo‘lsa to‘qima biopsiyasi buyuriladi. Biopsiya natijasiga ko‘ra bachadon bo‘yni intraepitelial neoplaziyasi (CIN) darajasi tasdiqlanadi.

• CIN 1 (yengil displaziya) aniqlanganda odatda faol davolash talab etilmaydi, chunki 60-70% holatlarda u mustaqil so‘rilib ketadi (har 12 oyda qayta tekshiruv); CIN 2 va CIN 3 (o‘rta va og‘ir displaziya) holatlarida esa to‘qimani olib tashlash — LEEP (radioto‘lqinli ekskiziya) yoki pichoqli konizatsiya usullari qo‘llaniladi.

Xavfli belgilar: Qachon zudlik bilan shifokorga ko‘rinish kerak?

Bachadon bo‘yni saratoni erta bosqichlarda butunlay simptomsiz kechadi; belgilar paydo bo‘lishi jarayon chuqurlashganini ko‘rsatishi mumkin.

• Jinsiy aloqadan keyingi qonli ajralmalar (kontaktli qon ketish), hayz sikllari oralig‘idagi kutilmagan qon ketishlar, menopauzadan keyingi har qanday qonli ajralma, yoqimsiz hidli suyuq ajralmalar hamda bel va tos sohasidagi tushunarsiz doimiy og‘riqlar.

Profilaktika: HPV vaksinasi va turmush tarzi

Profilaktikaning eng samarali usuli bu o‘smirlik davrida, ya’ni jinsiy hayot boshlangunga qadar HPV ga qarshi emlanishdir. 9 valentli vaksina (Gardasil 9) bachadon bo‘yni saratoni holatlarining 90 foizdan ortig‘idan ishonchli himoya qiladi.

• 9–14 yosh oralig‘ida 2 dozali emlash (0 va 6-12 oylarda), 15–45 yoshdagilar uchun 3 dozali sxema (0, 2 va 6-oylar) tavsiya etiladi; to‘siqli kontratseptsiya (prezervativlar) virus transmissiyasi xavfini 70% gacha kamaytiradi, ammo uni butunlay istisno qilmaydi.

Ko‘p beriladigan savollar

Menda HPV aniqlandi, bu darhol saraton deganimi? Yo‘q, HPV bo‘lishi saraton degani emas; virusli ayollarning faqat kichik qismida infeksiya davomli saqlanib qolsagina hujayra o‘zgarishlari boshlanadi, aksariyat hollarda virus immunitet yordamida yo‘qoladi.

Jinsiy hayotni boshlagan bo‘lsam ham vaksina olsam bo‘ladimi? Ha, vaksina oldin zararlangan tiplarni davolamasa-da, siz hali to‘qnash kelmagan boshqa yuqori onkogen HPV tiplaridan to‘liq himoya qiladi.

Homiladorlik davrida skrining o‘tkazish xavfsizmi? Ha, homiladorlik paytida standart Pap-test va kerak bo‘lsa kolposkopiya o‘tkazish homila uchun mutlaqo xavfsizdir, biroq bachadon bo‘yni kanalidan biopsiya olish faqat shubhali invaziv saraton holatlaridagina bajariladi.

Mazkur material faqat axborot berish maqsadida tayyorlangan bo‘lib, shaxsiy tibbiy maslahat, tashxis yoki individual davolash o‘rnini bosa olmaydi; har qanday shubhada shifokor-ginekolog bilan maslahatlashing.