HPV (papilloma virusi): xavfi, skrining va emlash

HPV (Odam papilloma virusi): xavfi, skrining va emlash bo'yicha to'liq qo'llanma

Insoniyat salomatligi yo'lida profilaktika va o'z vaqtida o'tkaziladigan skrining tekshiruvlari beqiyos ahamiyatga ega.

Ayollar salomatligiga eng katta xavf soladigan omillardan biri bu odam papilloma virusi (HPV) hisoblanadi.

Ushbu maqolada biz HPV nima ekanligi, uning turlari, saraton kasalligi bilan bog'liqligi, zamonaviy tashxis usullari va eng muhimi, undan himoyalanish yo'llari haqida batafsil so'z yuritamiz.

Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma'lumotlariga ko'ra, bachadon bo'yni saratoni holatlarining deyarli 99 foizi HPV infeksiyasi bilan bevosita bog'liqdir.

HPV nima va u qanday kasallik

Odam papilloma virusi (HPV) — bu terining va shilliq qavatlarning epiteliy qavatini zararlaydigan viruslar guruhidir.

Hozirgi vaqtda fanda HPVning 200 dan ortiq turlari ma'lum bo'lib, ularning 40 ga yaqini jinsiy a'zolar sohasiga ta'sir qiladi.

Viruslar o'zining xavflilik darajasiga ko'ra ikki guruhga bo'linadi: past xavfli va yuqori xavfli turlar.

Past xavfli turlar (masalan, 6 va 11-tiplar) asosan jinsiy a'zolarda o'simtalar, ya'ni kondilomalarni keltirib chiqaradi.

Yuqori xavfli turlar (masalan, 16, 18, 31, 33, 45, 52, 58-tiplar) esa hujayralarning genetik tuzilishini o'zgartirib, saraton oldi holatlari va xavfli o'simtalar rivojlanishiga sabab bo'ladi.

Shuni tushunish muhimki, HPV organizmga tushganda har doim ham kasallik keltirib chiqarmaydi.

Ko'p hollarda inson immuniteti 1-2 yil davomida virusni o'zi mustaqil ravishda organizmdan chiqarib yuborishi mumkin, bu jarayon eliminatsiya deb ataladi.

Biroq, agar virus organizmda uzoq vaqt saqlanib qolsa (persistentlik), u hujayralarning bo'linishini nazoratdan chiqarib yuboradi.

Sabablar va xavf omillari

HPVning asosiy yuqish yo'li bu terining teriga yoki shilliq qavatlarning bir-biriga tegishi, asosan jinsiy aloqa orqali sodir bo'ladi.

Virus juda chidamlidir va hatto himoya vositalari (prezervativlar) har doim ham 100 foizlik kafolat bera olmaydi, chunki virus shilliq qavatning ochiq qolgan qismlarida ham bo'lishi mumkin.

Infeksiyani yuqtirish va uning surunkali holatga o'tish xavfini oshiruvchi bir qancha omillar mavjud.

• Jinsiy hayotni erta boshlash, chunki yosh qizlarning bachadon bo'yni epiteliysi hali to'liq shakllanmagan va virusga o'ta ta'sirchan bo'ladi.
• Jinsiy sheriklarning ko'p bo'lishi yoki sherikning ko'plab aloqalarga ega bo'lishi yuqtirish ehtimolini keskin oshiradi.
• Immunitetning pasayishi, xususan OIV infeksiyasi yoki boshqa surunkali kasalliklar fonida organizm virus bilan kurasha olmaydi.
• Tamaki mahsulotlarini iste'mol qilish (chekish) bachadon bo'yni to'qimalarida mahalliy immunitetni pasaytirib, virusning o'rnashib qolishiga yordam beradi.
• Boshqa jinsiy yo'l bilan yuqadigan infeksiyalarning (xlamidiya, gerpes va boshqalar) mavjudligi shilliq qavatni shikastlab, HPV kirishi uchun darvoza ochadi.
• Uzoq muddatli gormonal kontratseptsiyadan nazoratsiz foydalanish ham ba'zi tadqiqotlarda qo'shimcha xavf omili sifatida keltiriladi.

Belgilar

HPV infeksiyasining eng xavfli jihati shundaki, u ko'pincha yashirin (simptomsiz) kechadi.

Yuqori xavfli tiplar bilan kasallangan ayol o'zida yillar davomida hech qanday og'riq yoki noqulaylik his qilmasligi mumkin.

Faqatgina kasallik saraton bosqichiga yetganda yoki jiddiy o'zgarishlar boshlanganda belgilar namoyon bo'ladi.

Past xavfli tiplar (6 va 11) jinsiy a'zolar atrofida kondilomalar va papillomalar ko'rinishida o'sadi.

Ushbu o'simtalar odatda og'riqsiz, ammo qichishish, qonash yoki estetik noqulaylik tug'dirishi mumkin.

Bachadon bo'yni saratonining kechki bosqichlarida quyidagi belgilar kuzatiladi.

• Hayz sikllari orasidagi qonli ajralmalar.
• Jinsiy aloqadan keyingi qon ketish (kontakt qonash).
• Kichik chanoq sohasidagi surunkali og'riqlar.
• G'ayritabiiy va yoqimsiz hidli ajralmalar.

Ushbu belgilar paydo bo'lganda, kasallik ko'pincha jiddiy bosqichga o'tgan bo'ladi, shuning uchun belgilarni kutmasdan tekshiruvdan o'tish zarur.

Tashxis (tekshiruvlar)

Zamonaviy ginekologiyada HPV va u keltirib chiqaradigan o'zgarishlarni aniqlashning samarali tizimi mavjud.

Birinchi va eng muhim tekshiruv bu PAP-test (sitologik surtma) hisoblanadi.

PAP-test yordamida bachadon bo'yni hujayralarining tuzilishi mikroskop ostida tekshiriladi va har qanday g'ayritabiiy o'zgarishlar (displaziya) aniqlanadi.

Suyuqlik asosidagi sitologiya (Liquid-based cytology) an'anaviy surtmaga qaraganda aniqroq natija beradi.

Ikkinchi muhim tekshiruv — HPV-test (PZR usulida).

Bu test yordamida virusning o'zi va uning qaysi turga mansubligi (genotiplash) hamda virusning miqdori aniqlanadi.

JSST tavsiyasiga ko'ra, 30 yoshdan oshgan ayollar uchun HPV-testi asosiy skrining usuli bo'lishi kerak.

Agar PAP-test yoki HPV-test natijalari shubhali bo'lsa, kolposkopiya tekshiruvi o'tkaziladi.

Kolposkopiya — bu maxsus optik asbob (mikroskop) yordamida bachadon bo'ynini kattalashtirib ko'rish jarayonidir.

Shubhali sohalar aniqlansa, aniq tashxis qo'yish uchun to'qimadan namuna olinadi, ya'ni biopsiya qilinadi.

Biopsiya natijasi kasallikning darajasini (CIN 1, CIN 2 yoki CIN 3) aniq belgilab beradi.

Davolash usullari

Hozirgi vaqtda odam papilloma virusini organizmdan butunlay yo'q qiladigan maxsus dori vositasi mavjud emas.

Davolash choralari asosan virus keltirib chiqargan oqibatlarni — displaziya (saraton oldi holati) va kondilomalarni bartaraf etishga qaratilgan.

Agar organizmda shunchaki virus aniqlansa-yu, lekin hujayralarda o'zgarish bo'lmasa, shifokor faqat kuzatuv va immunitetni mustahkamlashni tavsiya qiladi.

Kondilomalar aniqlanganda, ularni kimyoviy moddalar yoki destruktiv usullar bilan olib tashlash mumkin.

Jarrohlik va destruktiv usullarga quyidagilar kiradi.

• Kriodestruktsiya (suyuq azot bilan muzlatish).
• Lazerli va radionurli xirurgiya (apparat yordamida zararlangan sohani kesib olish).
• Konizatsiya — bachadon bo'ynining shikastlangan qismini konus shaklida kesib olish (o'rta va og'ir darajali displaziyalarda qo'llaniladi).

Dori-darmonlar bo'yicha shifokorlar immunitetni korreksiya qiluvchi vositalarni buyurishi mumkin, ammo ularning samaradorligi xalqaro miqyosda hali ham muhokama mavzusi bo'lib qolmoqda.

Turmush tarzini o'zgartirish davolashning ajralmas qismidir: chekishni tashlash virusning o'z-o'zidan yo'qolib ketish ehtimolini oshiradi.

To'g'ri ovqatlanish, stressni kamaytirish va yetarli uyqu immunitet tizimiga virus bilan kurashishda yordam beradi.

Homiladorlik va reproduktiv salomatlikka ta'siri

HPV infeksiyasi bo'lgan ayollarning ko'pchiligi sog'lom homiladorlikni boshdan kechiradi va sog'lom farzand dunyoga keltiradi.

Virusning o'zi homilaning rivojlanishiga yoki homiladorlikning kechishiga bevosita salbiy ta'sir ko'rsatmaydi.

Biroq, homiladorlik davridagi gormonal o'zgarishlar kondilomalarning tez o'sishiga sabab bo'lishi mumkin.

Agar tug'ruq yo'llarida yirik kondilomalar bo'lsa, shifokor kesarcha kesish amaliyotini taklif qilishi mumkin, ammo bu kamdan-kam hollarda sodir bo'ladi.

Juda kam holatlarda virus tug'ruq jarayonida bolaga yuqishi va uning nafas yo'llarida papillomalar hosil qilishi mumkin (respirator papillomatoz).

Agar ayolda avval bachadon bo'ynida jarrohlik amaliyoti (konizatsiya) o'tkazilgan bo'lsa, homiladorlik davrida bachadon bo'yni yetishmovchiligi xavfi bo'lishi mumkin va bu shifokor nazoratini talab qiladi.

Shuning uchun homiladorlikni rejalashtirishdan oldin skriningdan o'tish tavsiya etiladi.

Profilaktika

HPVdan himoyalanishning eng samarali va zamonaviy usuli bu vaksinatsiyadir (emlash).

Vaksina tarkibida tirik virus yo'q, u faqat virusga o'xshash zarrachalardan iborat bo'lib, organizmda kuchli immunitet hosil qiladi.

JSST tavsiyasiga ko'ra, emlashni jinsiy hayot boshlanishidan oldin, ya'ni 9 yoshdan 14 yoshgacha bo'lgan qizlarga (va o'g'il bolalarga) o'tkazish eng yuqori samarani beradi.

Kattaroq yoshdagi ayollar ham 45 yoshgacha emlanishi mumkin, ammo bunda samaradorlik biroz pastroq bo'lishi mumkin (agar ular virusni allaqachon yuqtirgan bo'lsa).

Dunyoda asosan ikki, to'rt va to'qqiz valentli vaksinalar qo'llaniladi (masalan, Gardasil va Cervarix).

Emlash bachadon bo'yni saratoni rivojlanish xavfini 90 foizdan ko'proqqa kamaytiradi.

Ikkinchi darajali profilaktika — bu muntazam ravishda skrining tekshiruvlaridan (PAP-test va HPV-test) o'tishdir.

Har qanday ayol, hatto emlangan bo'lsa ham, 25-30 yoshdan boshlab har 3-5 yilda bir marta tekshiruvdan o'tishi kerak.

Jinsiy aloqa davomida to'siqli kontratseptsiyadan (prezervativ) foydalanish xavfni kamaytiradi, lekin uni butunlay yo'q qilmaydi.

Shuningdek, bitta doimiy va ishonchli jinsiy sherikning bo'lishi infeksiya yuqtirish ehtimolini sezilarli darajada pasaytiradi.

Qachon zudlik bilan shifokorga murojaat qilish kerak

HPV infeksiyasi uzoq vaqt belgisiz o'tishini hisobga olsak, ayol kishi har yili profilaktik ko'rikdan o'tishi shart.

Biroq quyidagi holatlar kuzatilganda navbatdan tashqari shifokorga borish lozim.

• Jinsiy a'zolar sohasida har qanday yangi o'simtalar, so'galsimon tuzilmalar paydo bo'lganda.
• Jinsiy aloqadan keyin qonli ajralmalar kuzatilganda.
• Hayz sikli buzilganda yoki hayzdan tashqari vaqtda qon ketganda.
• Kichik chanoq sohasida tushunarsiz og'riqlar paydo bo'lganda.
• Tashqi jinsiy a'zolarda kuchli qichishish yoki achishish hissi bo'lganda.

Ertaga qo'yilgan tashxis hayotni saqlab qolishning eng asosiy shartidir.

Ko'p beriladigan savollar

1. Savol: Agar menda HPV aniqlangan bo'lsa, bu saraton deganimi?

Javob: Yo'q, mutlaqo unday emas. HPV aniqlanishi faqatgina sizda virus borligini va siz shifokor nazoratida bo'lishingiz kerakligini anglatadi. Virusli ayollarning faqat kichik bir qismida saraton rivojlanadi, ko'pchilikda virus o'z-o'zidan yo'qolib ketadi.

2. Savol: Emlashdan keyin skriningdan o'tish shartmi?

Javob: Ha, shart. Vaksina eng xavfli turlardan himoya qilsa-da, saraton keltirib chiqarishi mumkin bo'lgan barcha turlarni qamrab olmaydi. Shuning uchun muntazam PAP-test o'tkazish zarur.

3. Savol: HPV erkaklarda qanday namoyon bo'ladi?

Javob: Erkaklarda ham HPV kondilomalar keltirib chiqarishi mumkin. Shuningdek, erkaklarda jinsiy a'zolar, anal yo'li va tomoq saratoni rivojlanishiga sabab bo'lishi mumkin. Erkaklar ko'pincha virus tashuvchisi bo'lib, uni ayollarga yuqtirishadi.

4. Savol: Virusni dorilar bilan butunlay davolasa bo'ladimi?

Javob: Hozircha virusning o'zini o'ldiradigan dori yo'q. Davolash faqat virus keltirib chiqargan o'zgarishlarga (displaziya, kondiloma) qaratiladi. Organizmning o'zi immunitet yordamida virusni yengishi kerak.

5. Savol: Jinsiy aloqa bo'lmagan holatda ham HPV yuqishi mumkinmi?

Javob: Bu juda kam uchraydigan holat, ammo nazariy jihatdan terining shikastlangan qismlari yoki shaxsiy gigiyena vositalari orqali yuqishi mumkinligi haqida ma'lumotlar bor. Biroq 95-99 foiz holatlarda virus jinsiy yo'l bilan yuqadi.

Xulosa

Odam papilloma virusi — bu zamonaviy tibbiyot nazorat qila oladigan va oldini olish mumkin bo'lgan xavfdir.

Bugungi kunda bachadon bo'yni saratoni "oldini olish mumkin bo'lgan saraton" deb ataladi, chunki vaksina va skrining barcha imkoniyatlarni taqdim etadi.

Har bir ayol o'z salomatligi uchun mas'uliyatni his qilgan holda, o'z vaqtida tekshiruvlardan o'tishi va farzandlarini emlatish haqida qayg'urishi lozim.

Unutmang, saratonni davolashdan ko'ra, uning oldini olish ming marta osonroq va samaraliroqdir.

Sog'ligingizga befarq bo'lmang va muntazam ravishda ginekolog ko'rigidan o'tib turing.

Ushbu maqola ma'lumot uchun, shifokor ko'rigini almashtirmaydi.

shaklda olib tashlash. Bu usul asosan o'rta va og'ir darajadagi displaziyalarda (CIN 2 va CIN 3) qo'llaniladi.

Davolashdan so'ng bemor shifokor nazoratida bo'lishi va muntazam ravishda qayta tekshiruvlardan o'tib turishi shart, chunki virus organizmda saqlanib qolsa, kasallik qaytalanishi (retsidiv) mumkin.

Turmush tarzi va ovqatlanish bo'yicha amaliy maslahatlar

HPV infeksiyasi bilan kurashishda va uning asoratlarini oldini olishda organizmning umumiy qarshiligini oshirish hal qiluvchi ahamiyatga ega. Virusning o'z-o'zidan yo'qolishi (eliminatsiyasi) bevosita immun tizimining faolligiga bog'liq.

• Antioksidantlarga boy parhez: Ratsioningizga ko'proq yashil bargli sabzavotlar (brokkoli, ismaloq), yorqin rangli mevalar (bulg'or qalampiri, rezavorlar, tsitrus mevalar) va xochgullilar oilasiga mansub sabzavotlarni kiriting. Ulardagi indol-3-karbinol moddasi hujayralarni virusli o'zgarishlardan himoya qilishga yordam beradi.
• Foliy kislotasi (B9 vitamini): Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, qonida foliy kislotasi darajasi past bo'lgan ayollarda HPVning saratonga aylanish xavfi yuqori bo'ladi. Loviya, yasmiq, no'xat va to'q yashil sabzavotlar bu vitaminning ajoyib manbaidir.
• Kashandalikdan butunlay voz kechish: Chekish bachadon bo'yni shilliq qavatidagi hujayralar metabolizmini o'zgartiradi va immunitetni kuchsizlantiradi. Tamaki mahsulotlaridan voz kechish virusning organizmdan chiqib ketish ehtimolini 2-3 baravarga oshiradi.
• Stressni boshqarish: Surunkali stress kortizol gormonini oshirib, immun hujayralarining faoliyatini to'xtatadi. Yetarli uyqu (kuniga kamida 7-8 soat) va jismoniy faollik organizmning virusga qarshi kurashish qobiliyatini tiklaydi.
• Shaxsiy gigiyena va xavfsizlik: Jinsiy yo'l bilan yuqadigan boshqa infeksiyalarni o'z vaqtida davolash lozim. Har qanday yallig'lanish jarayoni bachadon bo'yni to'qimasini HPV uchun "ochiq darvoza"ga aylantiradi.

Afsonalar va haqiqatlar (5 ta)

HPV haqida jamiyatda ko'plab noto'g'ri tushunchalar mavjud bo'lib, ular ko'pincha bemorlarda asossiz qo'rquv yoki aksincha, beparvolik uyg'otadi.

1. Afsona: HPV faqat tartibsiz jinsiy hayot kechiradiganlarda bo'ladi.

Haqiqat: HPV shunchalik keng tarqalganki, jinsiy hayot kechiradigan har bir inson umri davomida kamida bir marta ushbu virusni yuqtirib olishi mumkin. Hatto yagona umr yo'ldoshiga ega bo'lgan ayollarda ham infeksiya aniqlanishi oddiy hol.

2. Afsona: Agar HPV aniqlangan bo'lsa, demak, albatta saraton rivojlanadi.

Haqiqat: Virus aniqlanishi — bu hukm emas. Aksariyat hollarda (80-90%) sog'lom immunitet virusni 12-24 oy ichida yo'q qiladi. Saraton faqat virus organizmda 10-15 yil davomida surunkali saqlanib qolsagina rivojlanishi mumkin.

3. Afsona: Emlash faqat o'smir qizlar uchun, kattalar uchun foydasiz.

Haqiqat: Garchi emlash jinsiy hayot boshlanishidan oldin (9-14 yosh) eng yuqori samarani bersa-da, 26 hatto 45 yoshgacha bo'lgan ayollarga ham emlanish tavsiya etiladi. Bu hali yuqtirilmagan boshqa yuqori xavfli virus tiplaridan himoya qiladi.

4. Afsona: Prezervativ HPVdan 100% himoya qiladi.

Haqiqat: Prezervativ xavfni sezilarli darajada kamaytiradi, ammo to'liq himoya qilmaydi. Virus nafaqat shilliq qavatda, balki prezervativ bilan yopilmagan chov va jinsiy a'zolar atrofidagi terida ham bo'lishi mumkin.

5. Afsona: HPV faqat ayollar uchun xavfli.

Haqiqat: Erkaklar virusning asosiy tashuvchisi hisoblanadi. Bundan tashqari, HPV erkaklarda jinsiy olat, og'iz-halqum va anus saratonini keltirib chiqarishi mumkin. Shuning uchun ko'plab davlatlarda o'g'il bolalarni ham emlash yo'lga qo'yilgan.

Bemorlar uchun shifokor maslahati

Akusher-ginekolog sifatida shuni ta'kidlashim kerakki, bizning asosiy maqsadimiz — kasallikni davolash emas, uni oldindan to'xtatishdir.

• Skriningni kechiktirmang: 25-30 yoshdan keyin har bir ayol, hatto hech qanday shikoyati bo'lmasa ham, yilda bir marta ginekolog ko'rigidan o'tishi va sitologik surtma topshirishi shart.
• Tahlil natijasidan vahimaga tushmang: Agar HPV testi musbat chiqsa, bu saraton degani emas. Bu shunchaki shifokoringiz sizga ko'proq e'tibor qaratishi, kolposkopiya qilishi va kuzatuvni kuchaytirishi kerakligini anglatadi.
• O'zboshimchalik bilan davolanmang: Internetdagi turli "shamlar" yoki xalq tabobati usullari virusni yo'qotmaydi. Faqat ilmiy asoslangan tibbiyot va shifokor nazorati sizni asoratlardan asraydi.
• Vaksina haqida o'ylang: Emlash — bu zamonaviy tibbiyotning eng katta yutug'idir. O'z farzandlaringizni o'z vaqtida emlatish orqali siz ularni kelajakda saratonning xavfli turidan himoya qilgan bo'lasiz.

Qo'shimcha savol-javoblar (4 ta)

1. Savol: Homiladorlik paytida HPV aniqlansa, homilaga zarar yetadimi?

Javob: Ko'pincha HPV homiladorlikning kechishiga va homila rivojlanishiga salbiy ta'sir qilmaydi. Virus yo'ldosh orqali o'tmaydi. Biroq, agar ayolda yirik kondilomalar bo'lsa, tug'ruq yo'llaridan o'tish paytida kamdan-kam hollarda chaqaloqning nafas yo'llariga virus yuqishi mumkin (respirator papillomatoz). Bunday hollarda tug'ruq usuli alohida ko'rib chiqiladi.

2. Savol: Agar menda HPV bo'lsa, turmush o'rtog'im ham davolanishi kerakmi?

Javob: HPV uchun maxsus virusga qarshi davo yo'qligi sababli, agar erkakda ko'zga ko'rinadigan belgilar (kondilomalar) bo'lmasa, unga maxsus muolaja talab etilmaydi. Erkak kishi ham immunitetini mustahkamlashi va sog'lom turmush tarziga amal qilishi kifoya.

3. Savol: HPVga qarshi vaksina olgandan keyin PAP-test topshirish shartmi?

Javob: Ha, albatta. Vaksina saraton keltirib chiqaruvchi eng asosiy tiplardan (16, 18 va boshqalar) himoya qilsa-da, emlash tarkibiga kirmagan boshqa kamroq tarqalgan tiplar ham mavjud. Shuning uchun emlangan ayollar ham umumiy tartibda skriningdan o'tib turishlari shart.

4. Savol: Qaysi yoshda HPV testi eng aniq natija beradi?

Javob: 30 yoshgacha bo'lgan ayollarda HPV testi ko'pincha musbat chiqishi mumkin, lekin bu virus vaqtinchalik bo'lib, o'zi o'tib ketadi. Shuning uchun 30 yoshdan keyin o'tkazilgan test klinik jihatdan muhimroq hisoblanadi, chunki bu yoshda aniqlangan virus ko'pincha organizmda o'rnashib qolgan (persistent) bo'ladi.