Giperprolaktinemiya: prolaktin oshishi va ayol salomatligi

Ayol organizmi gormonal muvozanatga asoslangan murakkab tizim bo‘lib, undagi har bir o‘zgarish umumiy salomatlik va reproduktiv funksiyaga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.

Bugungi kunda ginekologik amaliyotda eng ko‘p uchraydigan endokrin buzilishlardan biri bu giperprolaktinemiyadir.

Ushbu holat ko‘pincha bepushtlik, hayz siklining buzilishi va boshqa noxush belgilar bilan namoyon bo‘ladi.

Zamonaviy tibbiyot nuqtayi nazaridan giperprolaktinemiya nafaqat gormonal o‘zgarish, balki organizmdagi chuqur tizimli jarayonlarning aksidir.

Ushbu maqolada biz prolaktin gormoni nima ekanligi, uning miqdori nima uchun oshishi va bu holatni qanday davolash kerakligini batafsil ko‘rib chiqamiz.

Giperprolaktinemiya nima

Prolaktin - bu miyaning pastki qismida joylashgan gipofiz bezining oldingi bo‘lagi tomonidan ishlab chiqariladigan peptid gormon.

Uning asosiy vazifasi sut bezlarining rivojlanishini ta’minlash va emizikli ayollarda sut ishlab chiqarishni rag‘batlantirishdir.

Giperprolaktinemiya esa qon zardobida prolaktin miqdorining fiziologik me’yordan yuqori bo‘lishi holatidir.

Me’yorda prolaktin darajasi homiladorlik va laktatsiya davrida yuqori bo‘lishi kerak, ammo boshqa paytlarda uning oshishi patologik hisoblanadi.

Ushbu gormonning yuqori darajasi ayolning jinsiy tizimini boshqaruvchi boshqa gormonlar, xususan, gonadotropinlarning sintezini tormozlaydi.

Natijada tuxumdonlar faoliyati pasayadi, ovulyatsiya jarayoni to‘xtaydi va estrogenlar miqdori kamayadi.

Sabablar va xavf omillari

Giperprolaktinemiya sabablarini uchta asosiy guruhga bo‘lish mumkin: fiziologik, patologik va farmakologik.

Fiziologik sabablar bu sog‘lom odamda kuzatiladigan holatlar bo‘lib, ular davolashni talab qilmaydi.

Bunga chuqur uyqu, kuchli jismoniy zo‘riqish, emotsional stress, jinsiy aloqa va oqsillarga boy ovqat iste’mol qilish kiradi.

Shuningdek, homiladorlikning boshidan boshlab prolaktin miqdori muntazam oshib boradi va tug‘ruqdan keyin laktatsiya davrida yuqori darajada saqlanadi.

Patologik sabablar orasida eng ko‘p uchraydigani gipofiz o‘smalari, ya’ni prolaktinomalardir.

Prolaktinoma - bu gipofizning xavfsiz o‘smasi bo‘lib, u nazorat qilib bo‘lmaydigan darajada ko‘p prolaktin ishlab chiqaradi.

Boshqa patologik sabablarga gipotireoz (qalqonsimon bez faoliyatining pasayishi), buyrak va jigar yetishmovchiligi, tuxumdonlarning polikistoz sindromi kiradi.

Farmakologik sabablar esa ayrim dori vositalarini qabul qilish bilan bog‘liq.

Ko‘pgina antidepressantlar, neyroleptiklar, arterial bosimni tushiruvchi dorilar va ayrim gormonal kontratseptivlar prolaktin miqdorini oshirishi mumkin.

Shuningdek, ko‘krak qafasining jarohatlari yoki jarrohlik amaliyotlari ham asab impulslari orqali prolaktin ajralishini kuchaytiradi.

Belgilar

Giperprolaktinemiya alomatlari har bir ayolda turlicha namoyon bo‘lishi mumkin va ba’zida uzoq vaqt sezilmaydi.

Eng keng tarqalgan belgi bu hayz siklining buzilishidir.

Hayz ko‘rishning kamayishi, oraliq muddatning uzayishi yoki hayzning butunlay to‘xtashi (amenoreya) kuzatiladi.

Ikkinchi muhim belgi galaktoreya - homiladorlik yoki emizish bilan bog‘liq bo‘lmagan holda sut bezlaridan sut yoki og‘iz suti ajralishidir.

Ayollarda bepushtlik ko‘pincha giperprolaktinemiyaning yagona belgisi bo‘lib chiqishi mumkin, chunki yuqori prolaktin ovulyatsiyani bloklaydi.

Libidoning pasayishi, ya’ni jinsiy xohishning so‘nishi va qin shilliq qavatining qurishi ham gormonal disbalans natijasidir.

Agar sabab gipofiz o‘smasi bo‘lsa, bemorda tez-tez uchraydigan bosh og‘riqlari va ko‘rish qobiliyatining yomonlashishi (ko‘ruv maydonining torayishi) kuzatilishi mumkin.

Bundan tashqari, uzoq vaqt davom etgan giperprolaktinemiya suyak to‘qimasining zichligini kamaytiradi va osteoporoz rivojlanish xavfini oshiradi.

Tana vaznining asossiz ortishi va yuzda husnbuzarlar paydo bo‘lishi ham bilvosita belgilar sirasiga kiradi.

Tashxis (tekshiruvlar)

To‘g‘ri tashxis qo‘yish uchun kompleks yondashuv talab etiladi.

Birinchi navbatda, qondagi prolaktin miqdorini aniqlash uchun tahlil topshiriladi.

Tahlilni ertalab, uyqudan uyg‘ongandan 2-3 soat o‘tgach, och qoringa topshirish tavsiya etiladi.

Tahlildan bir kun oldin jinsiy aloqadan, issiq hammomdan, sauna va og‘ir jismoniy mehnatdan voz kechish lozim.

Agar birinchi tahlilda ko‘rsatkich yuqori chiqsa, tahlilni boshqa kuni qayta takrorlash kerak, chunki prolaktin juda o‘zgaruvchan gormondir.

Shuningdek, qonda makroprolaktin darajasini aniqlash muhim ahamiyatga ega.

Makroprolaktin - bu gormonning biologik faol bo‘lmagan shakli bo‘lib, u yuqori bo‘lsa, odatda davolash talab etilmaydi.

Qalqonsimon bez gormonlari (TTG) darajasini tekshirish gipotireozni istisno qilish uchun zarur.

Agar prolaktin darajasi juda yuqori bo‘lsa yoki bosh og‘riqlari kuzatilsa, miyaning MRT (magnit-rezonans tomografiya) tekshiruvi tayinlanadi.

MRT yordamida gipofizda o‘sma bor-yo‘qligi va uning o‘lchamlari aniqlanadi.

Qo‘shimcha ravishda kalsiy miqdori va suyaklar holatini tekshirish ham tavsiya etilishi mumkin.

Davolash usullari

Giperprolaktinemiyani davolashning asosiy maqsadi prolaktin miqdorini normallashtirish va reproduktiv funksiyani tiklashdir.

Dori vositalari bilan davolash eng ko‘p qo‘llaniladigan usul bo‘lib, bunda dopamin agonistlari guruhiga kiruvchi preparatlar ishlatiladi.

Ushbu dorilar gipofizdagi dopamin retseptorlarini qo‘zg‘atib, prolaktin sintezini to‘xtatadi.

Dori terapiyasi natijasida aksariyat hollarda prolaktinomalarning hajmi kichrayadi va hayz sikli tiklanadi.

Jarrohlik usuli kamdan-kam hollarda, ya’ni dori vositalari yordam bermaganda yoki o‘sma ko‘ruv nervlarini qisib qo‘yganda qo‘llaniladi.

Hozirgi kunda bunday operatsiyalar burun orqali endoskopik usulda amalga oshiriladi va yuqori samaradorlikka ega.

Nur terapiyasi juda kam hollarda, o‘sma agressiv bo‘lsa yoki jarrohlikdan keyin qoldiqlar qolsa ishlatiladi.

Turmush tarzini o‘zgartirish ham davolash jarayonining muhim qismidir.

Stressni boshqarish, yetarlicha uxlash va muvozanatli ovqatlanish organizmning tiklanishiga yordam beradi.

Agar giperprolaktinemiya boshqa dorilarni ichish natijasida kelib chiqqan bo‘lsa, shifokor bilan maslahatlashgan holda o‘sha dorilarni almashtirish yoki to‘xtatish masalasi ko‘rib chiqiladi.

Homiladorlik va reproduktiv salomatlikka ta'siri

Giperprolaktinemiya ayollar bepushtligining eng ko‘p uchraydigan, lekin ayni paytda eng yaxshi davolanadigan sabablaridan biridir.

Prolaktin yuqori bo‘lganda, lyuteinlovchi va follikulani rag‘batlantiruvchi gormonlar ajralishi buziladi, bu esa tuxumdonlarda tuxum hujayra yetilishiga to‘sqinlik qiladi.

To‘g‘ri tanlangan davolash kursidan so‘ng, ko‘p hollarda ovulyatsiya tiklanadi va ayol tabiiy yo‘l bilan homilador bo‘lishi mumkin.

Homiladorlik rejalashtirilayotgan davrda prolaktin darajasini nazorat qilish juda muhimdir.

Agar homiladorlik yuzaga kelsa, odatda prolaktin tushiruvchi dorilarni qabul qilish to‘xtatiladi, ammo bu jarayon shifokor nazorati ostida bo‘lishi shart.

Homiladorlik davrida gipofiz o‘lchami tabiiy ravishda biroz kattalashadi, shuning uchun prolaktinomasi bor ayollar ginekolog va endokrinolog kuzatuvida bo‘lishlari lozim.

Tug‘ruqdan keyin emizish masalasi shifokor bilan alohida muhokama qilinadi, chunki laktatsiya prolaktin miqdorini yanada oshiradi.

Ko‘p hollarda mikroadenomasi bor ayollarga farzandini emizishga ruxsat beriladi.

Profilaktika

Giperprolaktinemiyani butunlay oldini olish har doim ham imkonli emas, ayniqsa u adenoma bilan bog‘liq bo‘lsa.

Biroq, ayrim qoidalarga amal qilish xavfni kamaytirishi yoki kasallikni erta aniqlashga yordam beradi.

Birinchi navbatda, har qanday dori vositasini, ayniqsa psixotrop va gormonal dorilarni faqat shifokor tavsiyasi bilan ichish kerak.

Surunkali stress holatlaridan qochish va ruhiy muvozanatni saqlashga harakat qilish lozim.

Yilda bir marta profilaktik ginekologik ko‘rikdan o‘tish va umumiy gormonal fonni tekshirtirish tavsiya etiladi.

Sut bezlarini vaqti-vaqti bilan o‘zi tekshirib turish va har qanday shubhali suyuqlik ajralishiga e’tibor berish lozim.

Sog‘lom uyqu rejimi (sutkasiga kamida 7-8 soat) gipofiz bezining to‘g‘ri ishlashi uchun juda muhimdir.

Jismoniy faollikni me’yorda saqlash, haddan tashqari og‘ir mashqlardan qochish kerak.

Qachon zudlik bilan shifokorga murojaat qilish kerak

Ayrim holatlarda shifokor ko‘rigini kechiktirish xavfli bo‘lishi mumkin.

Agar sizda to‘satdan kuchli bosh og‘riqlari paydo bo‘lsa va ular odatdagi og‘riq qoldiruvchilarga bo‘ysunmasa, darhol tekshiruvdan o‘tish zarur.

Ko‘rish qobiliyatining keskin pasayishi yoki yon tomondan ko‘rishning yo‘qolishi gipofiz o‘smasi ko‘ruv nervini siqib qo‘yganidan dalolat berishi mumkin.

Hayz siklining ketma-ket uch oydan ortiq buzilishi yoki butunlay to‘xtashi jiddiy signaldir.

Sut bezlaridan qonli yoki yiringli suyuqlik ajralishi ham zudlik bilan tekshirishni talab qiladi.

Shuningdek, farzand ko‘rishni rejalashtirayotgan bo‘lsangiz va bir yil davomida homiladorlik kuzatilmasa, gormonlar tahlili birinchi navbatda topshirilishi kerak.

Ko'p beriladigan savollar

• Savol: Prolaktin oshishi har doim o‘sma borligini anglatadimi?
• Javob: Yo‘q, prolaktin darajasi stress, dori vositalari yoki boshqa a’zolar kasalliklari tufayli ham oshishi mumkin, o‘sma faqat bitta ehtimoliy sababdir.
• Savol: Prolaktin yuqori bo‘lsa, homilador bo‘lish mumkinmi?
• Javob: Yuqori prolaktin ovulyatsiyani to‘xtatgani uchun homiladorlik ehtimoli juda past, lekin davolashdan so‘ng homilador bo‘lish imkoniyati to‘liq tiklanadi.
• Savol: Davolash qancha davom etadi?
• Javob: Bu sababga bog‘liq. Ba’zi hollarda bir necha oy kifoya qilsa, prolaktinoma holatida dorilarni bir necha yil davomida ichishga to‘g‘ri kelishi mumkin.
• Savol: Makroprolaktin nima va u nega tekshiriladi?
• Javob: Makroprolaktin - bu gormonning katta, ammo faol bo‘lmagan molekulasi. Agar prolaktin oshishi faqat makroprolaktin hisobiga bo‘lsa, u salomatlikka zarar yetkazmaydi.
• Savol: Giperprolaktinemiya o‘z-o‘zidan o‘tib ketishi mumkinmi?
• Javob: Agar u vaqtinchalik stress yoki jismoniy zo‘riqish tufayli bo‘lsa, o‘tib ketadi. Biroq patologik sabablar albatta tibbiy aralashuvni talab qiladi.

Kundalik hayotda parvarish va ovqatlanish

Giperprolaktinemiya bilan kasallangan ayollar uchun hayot tarzi va ovqatlanish odatlari dori terapiyasining samaradorligini oshirishda yordamchi rol o'ynaydi. JSST tavsiyalariga ko'ra, gormonal fonning barqarorlashuvi bevosita asab tizimining holatiga bog'liq, chunki prolaktin stress gormoni sifatida ham tanilgan. Bemorda surunkali uyqusizlik yoki doimiy psixologik bosim bo'lsa, hatto eng kuchli dori vositalari ham kutilgan natijani bermasligi mumkin. Shuning uchun, birinchi navbatda, uyqu gigiyenasiga e'tibor berish lozim: har kuni kamida 7-8 soat uxlash va tungi soat 23:00 dan kechikmasdan uyquga ketish melatonin hamda prolaktin muvozanatini saqlashga yordam beradi.

Ovqatlanish masalasida maxsus "prolaktinga qarshi parhez" mavjud bo'lmasa-da, ayrim mahsulotlar gormon darajasiga bilvosita ta'sir ko'rsatishi mumkin. Ratsionda oqsil va murakkab uglevodlar mutanosib bo'lishi shart. Ayniqsa, B6 vitamini (piridoksin) prolaktin sintezini tabiiy ingibitori hisoblanadi. Ushbu vitamin yong'oqlar, dukkakli o'simliklar, baliq va banan tarkibida ko'p bo'ladi. Shuningdek, rux (sink) moddasi yetishmovchiligi ham prolaktin oshishiga zamin yaratishi mumkin, shuning uchun dengiz mahsulotlari va urug'larni (qovoq urug'i, kunjut) iste'mol qilish tavsiya etiladi.

Shu bilan birga, ba'zi mahsulotlardan cheklanish maqsadga muvofiqdir:

• Haddan tashqari ko'p kofein iste'moli buyrak usti bezlarini qo'zg'atib, bilvosita prolaktinni oshirishi mumkin.
• Spirtli ichimliklar gipofiz faoliyatiga salbiy ta'sir ko'rsatadi.
• Yuqori glikemik indeksli shirinliklar insulin miqdorini keskin oshirib, gormonal disbalansni chuqurlashtiradi.

Jismoniy faollik masalasida ehtiyotkorlik talab etiladi. O'ta og'ir sport mashg'ulotlari, ayniqsa yuqori intensivlikdagi kardio mashqlar tanadagi prolaktin darajasini vaqtincha ko'tarib yuborishi mumkin. Shu sababli, yoga, suzish yoki ochiq havoda sayr qilish kabi tinchlantiruvchi mashg'ulotlar afzal ko'riladi. Shuningdek, ayollar tor ichki kiyimlar kiyishdan (ayniqsa, ko'krak qafasini siquvchi lifchiklar) qochishlari kerak, chunki so'rg'ichlarning mexanik stimulyatsiyasi reflektor ravishda prolaktin ajralishini kuchaytiradi.

Keng tarqalgan afsonalar va haqiqatlar

Giperprolaktinemiya haqida bemorlar orasida ko'plab noto'g'ri tushunchalar mavjud bo'lib, bu ko'pincha ortiqcha qo'rqinch yoki noto'g'ri davolanishga sabab bo'ladi.

1-afsona: "Prolaktin oshgan bo'lsa, bu albatta miya o'simtasi (adenoma) borligini anglatadi".

Haqiqat: Prolaktin darajasi oshishining sabablari juda ko'p. Bu stress, qalqonsimon bez kasalliklari (gipotireoz), ba'zi dori vositalarini qabul qilish yoki oddiygina tahlil topshirish qoidalariga rioya qilmaslik natijasi bo'lishi mumkin. Mikroadenomalar ham har doim ham xavfli emas va ko'pincha dori bilan davolanadi.

2-afsona: "Agar ko'krakdan sut (galaktoreya) kelmasa, prolaktin darajasi joyida".

Haqiqat: Ko'p hollarda giperprolaktinemiya hech qanday ajralmalarsiz kechadi. Uning yagona belgisi hayz siklining buzilishi yoki homilador bo'la olmaslik bo'lishi mumkin. Aksincha, ko'krakdan sut kelishi har doim ham prolaktin balandligini bildirmaydi, bu ba'zan sut bezlarining mahalliy sezuvchanligi bilan bog'liq.

3-afsona: "Prolaktin oshishi faqat bepushtlikka olib keladi".

Haqiqat: Prolaktin oshishi nafaqat reproduktiv tizimga, balki umumiy salomatlikka ham ta'sir qiladi. U moddalar almashinuvini sekinlashtirib, vazn ortishiga, suyak to'qimasining zichligi kamayishiga (osteoporoz) va libido (jinsiy xohish) pasayishiga olib kelishi mumkin.

4-afsona: "Prolaktin dorilarini (dofamin agonistlari) bir umr ichish kerak".

Haqiqat: Aksariyat hollarda, prolaktin darajasi normallashib, o'simta (agar bo'lsa) kichraygandan so'ng, shifokor nazorati ostida dorilarni to'xtatish imkoniyati ko'rib chiqiladi. Ko'pgina ayollar davolanishdan so'ng sog'lom farzand ko'rib, dorilarsiz hayotga qaytadilar.

5-afsona: "Prolaktini baland ayol hech qachon homilador bo'la olmaydi".

Haqiqat: Zamonaviy tibbiyot gormonal fonni 1-3 oy ichida korreksiya qilish imkonini beradi. Prolaktin darajasi nazoratga olingach, ovulyatsiya tiklanadi va homiladorlik tabiiy ravishda sodir bo'ladi.

Klinik amaliyotdan misol

Klinikamizga 28 yoshli bemor N. murojaat qildi. Uning asosiy shikoyatlari: oxirgi 2 yil davomida hayz siklining tartibsizligi (3-4 oylab hayz ko'rmaslik), yuz sohasida toshmalar paydo bo'lishi va sababsiz 8 kg vazn ortishi edi. Bemor avvalroq kosmetolog va diyetologga murojaat qilgan, biroq natijalar vaqtinchalik bo'lgan.

Tekshiruvlar davomida:

• Qon tahlilida prolaktin miqdori 1800 mME/l (norma 500 gacha) ekanligi aniqlandi.
• Qalqonsimon bez gormonlari (TSH) me'yorda edi.
• Gipofizning MRT tekshiruvida 4 mm hajmdagi mikroadenoma aniqlandi.
• Bemor oxirgi oylarda kuchli ish stresi va uyqusizlikdan shikoyat qilgan.

Davolash rejasi:

Bemorga FIGO va ACOG protokollariga asosan kapergolin guruhiga kiruvchi dori vositasi haftada 0,5 mg dozada tayinlandi. Shuningdek, psixolog maslahati va uyqu rejimini tuzatish tavsiya etildi.

Natija:

Davolashning 4-haftasida prolaktin darajasi 350 mME/l gacha pasaydi. 2-oydan boshlab hayz sikli tiklandi. 6 oylik nazorat davomida bemor 5 kg vazn tashladi, terisi holati yaxshilandi. Eng muhimi, MRT takrorlanganda mikroadenoma hajmi 2 mm gacha kichraygani kuzatildi. Hozirda bemor minimal dozada quvvatlovchi terapiya olmoqda va homiladorlikni rejalashtirmoqda. Ushbu holat giperprolaktinemiya to'g'ri tashxis qo'yilganda to'liq nazorat qilinadigan holat ekanligini isbotlaydi.

Davolanishdan keyingi kuzatuv

Davolash kursi muvaffaqiyatli yakunlangandan so'ng, natijani saqlab qolish va asoratlarning oldini olish uchun muntazam monitoring o'tkazilishi shart. Prolaktin darajasi normaga tushishi bu muammodan butunlay qutulishni anglatmaydi, chunki stress yoki boshqa omillar ta'sirida gormon qayta ko'tarilishi (retsidiv) mumkin.

Kuzatuv rejasi quyidagilarni o'z ichiga oladi:

• Birinchi yilda har 3-4 oyda bir marta qon tahlilida prolaktin miqdorini tekshirish.
• Agar gipofiz adenomasi mavjud bo'lgan bo'lsa, yiliga bir marta MRT tekshiruvini o'tkazish.
• Hayz siklining kalendarini yuritish – har qanday kechikish gormonal o'zgarishning birinchi signalidir.
• Oftalmolog ko'rigi – yirik adenomalar (makroadenoma) bo'lgan bemorlar ko'rish maydonini tekshirtirib turishlari lozim.

Dori vositalarini to'xtatish tartibi:

Dori dozasini birdaniga to'xtatish mumkin emas. Odatda shifokor dozani 2-3 oy davomida asta-sekin kamaytirib boradi. Agar dozani kamaytirish fonida prolaktin yana ko'tarila boshlasa, demak, organizm hali mustaqil ishlashga tayyor emas va quvvatlovchi terapiya davom ettiriladi.

Homiladorlikni rejalashtirish:

Ko'pgina ayollar davolanishdan so'ng farzand ko'rishni istaydilar. Homiladorlik testi ijobiy chiqishi bilan, odatda, prolaktin dorilarini qabul qilish to'xtatiladi (shifokor bilan maslahatlashgan holda). Homiladorlik davrida prolaktin darajasini o'lchash mantiqqa ega emas, chunki bu davrda u tabiiy ravishda juda yuqori bo'ladi.

Sog'lom turmush tarzi davom ettirilishi:

Davolashdan keyingi hayotda ham hissiy barqarorlikni saqlash, yodlangan tuz va kofeinni cheklash, vitamin D miqdorini nazorat qilish (suyak to'qimasi uchun) tavsiya etiladi. Esingizda bo'lsin, giperprolaktinemiya bilan yashash va to'laqonli hayot kechirish mumkin, faqat mutaxassis nazorati ostida bo'lish yetarli.

Xulosa

Giperprolaktinemiya zamonaviy ayollar orasida ko‘p uchraydigan, ammo zamonaviy tibbiyot yordamida muvaffaqiyatli nazorat qilinadigan holatdir.

Eng muhimi, belgilarga e’tiborli bo‘lish va o‘z vaqtida mutaxassisga murojaat qilishdir.

To‘g‘ri qo‘yilgan tashxis va tizimli davolash nafaqat gormonal muvozanatni tiklaydi, balki ayolga ona bo‘lish baxtini ham qaytaradi.

Sog‘lom turmush tarzi va muntazam tibbiy ko‘riklar ushbu muammoni erta bosqichda aniqlash va asoratlarning oldini olishning eng samarali yo‘lidir.

Ushbu maqola ma'lumot uchun, shifokor ko'rigini almashtirmaydi.