Egizaklar transfuzion sindromi: umumiy platsentani kuzatish

Egizaklar transfuzion sindromi: umumiy platsentani kuzatish

1. TTTS nimani anglatadi?

Egizaklar transfuzion sindromi, xalqaro qisqartmasi TTTS, bitta platsentadan oziqlanadigan egizaklarda yuz berishi mumkin bo‘lgan jiddiy holatdir. Platsenta ona va homila o‘rtasida kislorod hamda oziq moddalar almashinuvini ta’minlaydi. Umumiy platsentadagi ayrim tomirlar ikki homilaning qon aylanishini bog‘lab turadi. Ushbu bog‘lanish orqali qon oqimi nomutanosib bo‘lib qolsa, bir homila ko‘proq qon yo‘qotadi, ikkinchisiga esa ortiqcha qon keladi. Bu barcha egizak homiladorliklarda uchraydigan holat emas.

TTTS xavfi borligi kasallik albatta rivojlanishini anglatmaydi. Kuzatuvning maqsadi ota-onani qo‘rqitish emas, o‘zgarishlarni imkon qadar erta aniqlab, kerakli yordamga vaqtida yo‘naltirishdir. Sindrom aniqlansa ham, davolash va kuzatish rejasi har bir homiladorlikka alohida tuziladi. Homiladorlik muddati, ikkala bolaning holati, suv miqdori, yurak faoliyati va muolaja imkoniyatlari birgalikda baholanadi. Bu masalalarda homila kasalliklari bo‘yicha mutaxassis, ya’ni fetal tibbiyot jamoasi muhim o‘rin tutadi.

2. Umumiy platsenta qanday aniqlanadi?

Bir platsentani bo‘lishadigan egizaklar monoxorion, har biri alohida platsentaga ega egizaklar dixorion deb ataladi. Xorionlik deganda platsentaning qanday tashkil topgani tushuniladi. Amnionlik esa homilalar bitta yoki alohida amniotik xaltada joylashganini bildiradi. TTTS asosan umumiy platsentali, ammo alohida suv xaltalaridagi egizaklarda kuzatiladi. Bitta xaltada joylashgan egizaklarning kuzatuvi boshqa xavflar, jumladan kindik ichaklarining chalkashishi sababli ham alohida rejalashtiriladi.

Bir tuxumdan rivojlangan barcha egizaklar ham umumiy platsentaga ega bo‘lavermaydi. Shuning uchun bolalarning jinsi bir xil ekani yoki keyinchalik o‘xshash ko‘rinishi platsenta tuzilishini belgilamaydi. Xorionlikni homiladorlikning erta davridagi ultratovush tekshiruvida aniqlash odatda osonroq. Mutaxassis ajratuvchi parda, uning platsentaga birikishi va boshqa belgilarni ko‘radi. Ikki platsenta yonma-yon joylashib, birlashgandek ko‘rinishi mumkin. Xulosa noaniq bo‘lsa, tasvirlarni tajribali mutaxassis qayta baholaydi. Kuzatuv rejasini taxminiy o‘xshashlikka emas, tekshiruv dalillariga tayash kerak.

3. Qon oqimidagi nomutanosiblik bolalarga qanday ta’sir qiladi?

Umumiy platsentadagi tomir bog‘lanishlari o‘z-o‘zidan TTTS degani emas. Muammo qonning bir boladan ikkinchisiga o‘tishi yetarli darajada muvozanatlanmaganda boshlanadi. Shartli ravishda donor deb ataladigan homilaning aylanayotgan qon hajmi kamayadi. Uning buyraklariga qon kamroq kelgani uchun siydik ishlab chiqarilishi pasayishi mumkin. Homiladorlikning bu davrida amniotik suyuqlikning muhim qismi homila siydigidan hosil bo‘ladi, shuning uchun donor atrofidagi suv kamayadi.

Retsipiyent, ya’ni ko‘proq qon olayotgan homila esa ko‘proq siydik chiqarishi va uning xaltasida suv ko‘payishi mumkin. Ortiqcha hajm yurakka yuk tushiradi; og‘ir holatlarda yurak faoliyati buzilishi yoki tanada suyuqlik yig‘ilishi kuzatiladi. Demak, ko‘proq qon olayotgan bola avtomatik ravishda sog‘lomroq emas. Ikkala homila ham xavf ostida bo‘lishi mumkin. Donor doimo ancha kichik, retsipiyent esa doimo katta bo‘lishi shart emas. Faqat vazn farqiga qarab sindrom haqida xulosa chiqarilmaydi.

4. Ultratovush kuzatuvi qanday tashkil qilinadi?

Umumiy platsentali egizaklarda ultratovush nazorati alohida platsentali egizaklarga qaraganda tez-tez talab qilinadi. Monoxorion diamniotik homiladorlikda TTTSni izlash uchun odatda 16-haftadan boshlab kamida har ikki haftada tekshiruv rejalashtiriladi. Bu qat’iy ravishda hammaga yetadigan jadval emas: shubhali o‘zgarishlar bo‘lsa, oraliq qisqartirilishi mumkin. Kuzatuvning keyingi davomiyligi va boshqa tekshiruvlar homiladorlik holatiga moslashtiriladi.

Tekshiruvda har bir xaltadagi suyuqlikning eng chuqur vertikal cho‘ntagi, har ikki homilaning siydik pufagi, o‘sish ko‘rsatkichlari va zarur qon oqimlari baholanadi. Bolalar tasvirlarda izchil belgilanishi muhim, aks holda avvalgi natijalar bilan taqqoslash qiyinlashadi. Bir marta normal chiqqan tekshiruv keyingi haftalarda TTTS bo‘lmasligini kafolatlamaydi. Shu sababli shikoyatlar bo‘lmasa ham belgilangan nazoratga kelish kerak. Qabul bekor bo‘lsa yoki o‘tkazib yuborilsa, keyingi odatiy sanani kutmay, yangi vaqtni davolovchi jamoa bilan kelishish ma’qul.

5. Qaysi tekshiruv kimga kerak?

Asosiy tekshiruv ultratovushdir. Doppler tekshiruvi esa tomirlardagi qon oqimi xususiyatlarini ko‘rsatadi. Masalan, kindik arteriyasi va venoz qon oqimini baholash homilaning platsenta bilan aloqasi hamda yurak yuklanishi haqida ma’lumot beradi. O‘rta miya arteriyasidagi oqim tezligi ayrim vaziyatlarda kamqonlik yoki qonning quyuqlashishi bilan bog‘liq boshqa sindromni tekshirishga yordam beradi. Qaysi tomirlar va qanchalik tez-tez tekshirilishi klinik savolga bog‘liq.

Yurak faoliyatida shubha bo‘lsa, homila yuragini batafsil ultratovush tekshiruvi tavsiya qilinishi mumkin. Suv ko‘pligi yoki erta tug‘ruq xavfi sababli bachadon bo‘yni uzunligini baholash ham foydali bo‘lishi mumkin. Bularning barchasi har bir qabulda barcha homiladorlarga shart emas. Onaning oddiy qon tahlili TTTSni tasdiqlamaydi yoki inkor etmaydi. Genetik tekshiruv ham ushbu tomirlararo nomutanosiblikni aniqlashning odatiy usuli emas. Qo‘shimcha tekshiruv taklif qilinsa, uning natijasi kuzatuv yoki davolash qarorini qanday o‘zgartirishini so‘rash mumkin.

6. Tashxisdagi noaniqlik va o‘xshash holatlar

Suv miqdorining farqlanishi muhim belgi, ammo har qanday farq TTTS emas. Shifokorlar homiladorlik muddatiga mos mezonlar, siydik pufagi ko‘rinishi va Doppler natijalarini birga baholaydi. Chegaraviy topilmalarda qayta tekshiruv kerak bo‘lishi mumkin. Sindrom og‘irligini ifodalashda bosqichlash tizimlari qo‘llanadi, lekin bosqich yakka o‘zi har bir bolaning keyingi holatini aniq bashorat qilmaydi. O‘zgarish tezligi va yurak faoliyati ham ahamiyatli.

Egizaklardan birining o‘sishdan ortda qolishi platsenta ulushlari teng bo‘lmagani bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin; bu TTTSdan farqli holat, ammo ikkalasi birga ham uchraydi. Egizaklar anemiya-politsitemiya ketma-ketligida, ya’ni TAPSda, bir bolada kamqonlik, ikkinchisida qizil qon hujayralari ortishi kuzatiladi va suv farqi yaqqol bo‘lmasligi mumkin. Suv ketishi, ayrim homila nuqsonlari yoki boshqa sabablar ham suyuqlik miqdorini o‘zgartiradi. Shuning uchun bitta ultratovush suratidan yoki internetdagi o‘lchov jadvalidan mustaqil tashxis chiqarish ishonchli emas.

7. Belgilar va shoshilinch murojaat

TTTS onada sezilarli alomat bermasdan rivojlanishi mumkin. Ba’zan qorin odatdagidan tez kattalashadi, keskin taranglashadi, og‘riq, nafas yetishmasligi yoki tosda bosim paydo bo‘ladi. Bular suv ko‘payishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin, ammo boshqa sabablar ham mavjud. Tashqi ko‘rinish, yuz ifodasi yoki ayolning chiroyli ko‘rinishi kasallik borligini ham, yo‘qligini ham ko‘rsatmaydi. Maqolaga qo‘shilgan fotosuratlar tasviriy maqsadda bo‘lib, haqiqiy bemorlarni aks ettirmaydi.

• Qorin tez kattalashishi, yangi og‘riq, takroriy qisqarishlar, suv kelishi yoki qonli ajralma bo‘lsa, shu kunning o‘zida tug‘ruq yoki akusherlik xizmatiga murojaat qiling; navbatdagi ultratovushni kutmang.
• Homila harakatlari odatdagidan kamaygan yoki o‘zgargan bo‘lsa, ayniqsa ularni muntazam sezadigan davrda, darhol tekshiruv uchun bog‘laning. Qaysi bola kamroq harakatlanganini ajrata olmaslik murojaatni kechiktirishga sabab emas.
• Kuchli nafas qisishi, ko‘krak og‘rig‘i, hushdan ketish, ko‘p qon ketishi yoki chidab bo‘lmas qorin og‘rig‘ida 103 ga qo‘ng‘iroq qiling. Bunday vaziyatda o‘zingiz mashina haydamang.

8. Fetal tibbiyot markaziga yo‘llanma

TTTSga shubha tug‘ilsa, homila kasalliklari va bachadon ichidagi muolajalar bo‘yicha tajribali markaz bilan tezkor maslahatlashish muhim. Yo‘llanma kasallik tasdiqlanganini yoki albatta operatsiya bo‘lishini bildirmaydi. Uning maqsadi tashxisni aniqlashtirish, ikkala bolaning holatini to‘liq baholash va imkoniyatlarni vaqtida muhokama qilishdir. Og‘ir o‘zgarishlarda oddiy rejalashtirilgan qabulni uzoq kutish xavfsiz bo‘lmasligi mumkin.

Maslahatga oldingi ultratovush xulosalari, mavjud tasvirlar, homiladorlik muddati haqidagi ma’lumot va qabul qilinayotgan dorilar ro‘yxatini olib borish foydali. Jamoa muolaja foydasi, xavflari, muqobil yo‘llar va kuzatish imkoniyatini tushuntirishi kerak. Markaz uzoqda bo‘lsa, yo‘lga chiqish xavfsizligi va holat yomonlashsa qayerga murojaat qilish oldindan kelishiladi. Ota-onaning savollar berishi va tushunmagan joylarini qayta izohlashni so‘rashi tabiiy. Qarorlar noaniqlikni yashirmasdan, oilaning qadriyatlari va klinik vaziyatni hisobga olib qabul qilinadi.

9. Davolash tanlovi va cheklovlar

Yengil va barqaror ayrim holatlarda mutaxassis juda yaqin ultratovush kuzatuvini tanlashi mumkin. Bunda yomonlashuv belgilari paydo bo‘lsa, keyingi qadam oldindan belgilanadi. Og‘irroq TTTSda, ayniqsa homiladorlikning o‘rta davrida, fetoskopik lazer muolajasi ko‘rib chiqiladi. Bachadonga ingichka optik asbob kiritilib, platsentadagi muammoli tomir bog‘lanishlari lazer bilan yopiladi. Bu usul qon almashinuvining asosiy mexanizmiga ta’sir qiladi, ammo muvaffaqiyat kafolati emas.

Amnioreduksiya ortiqcha amniotik suyuqlikni chiqarib, bosimni kamaytiradi, lekin tomir bog‘lanishlarini yo‘qotmaydi. U ayrim vaziyatlarda lazerga muqobil yoki vaqtinchalik choraga aylanishi mumkin. Homiladorlik kechroq muddatga yetganida tug‘dirishning foyda va xavflari muolaja bilan solishtiriladi. Juda murakkab vaziyatlarda boshqa invaziv yo‘llar faqat ixtisoslashgan maslahat doirasida muhokama qilinadi.

Faol infeksiya, suv ketishi, sezilarli qon ketish yoki onaning beqaror holati invaziv muolajaning xavfsizligini o‘zgartirishi, ba’zan uni nomaqbul qilishi mumkin. Platsenta joylashuvi va kirish yo‘li ham hisobga olinadi. Cheklovlar muolajaga qarab baholanadi. Lazer yoki suyuqlik chiqarishda suvning erta ketishi, erta tug‘ruq, infeksiya va homila yo‘qotilishi xavfi bor. TTTSni uyda dori bilan tuzatish usuli mavjud emas.

10. Muolajadan keyingi nazorat va dalillarning chegarasi

Davolashdan keyin ham ikkala bola muntazam kuzatiladi. Suv miqdori, pufaklar, o‘sish, Doppler va zarurat bo‘lsa yurak faoliyati qayta tekshiriladi. TTTSning saqlanib qolishi yoki qaytalanishi, TAPS va boshqa asoratlar ehtimoli nazoratni davom ettirishga sababdir. Ayrim holatlarda miya tuzilishini batafsil baholash, jumladan qo‘shimcha tasvirlash kerak bo‘lishi mumkin; bunday tekshiruvlar hamma uchun avtomatik belgilanmaydi.

Tanlangan bemorlarda lazer muolajasining foydasini qo‘llab-quvvatlovchi dalillar mavjud, ammo natija boshlang‘ich og‘irlik, muddat va boshqa omillarga bog‘liq. Yengil, juda erta yoki kech aniqlangan holatlarda eng yaxshi yo‘l kamroq aniq bo‘lishi mumkin. Hatto yaxshi ultratovush natijasi ham kelajakdagi rivojlanishni to‘liq kafolatlamaydi. Tug‘ruq vaqti hamda usuli ikkala bolaning holati, joylashuvi va akusherlik omillariga ko‘ra belgilanadi. Zarur bo‘lsa, yangi tug‘ilgan chaqaloqlar jamoasi oldindan jalb qilinadi. Tug‘ilgach, bolalarning qon ko‘rsatkichlari, yuragi yoki rivojlanishini tekshirish ehtiyojga qarab rejalashtiriladi.

11. Kundalik hayotda foydali qadamlar

Eng foydali amaliy qadam — belgilangan kuzatuvga rioya qilish va yangi belgilarni kechiktirmay bildirish. Telefoningizda kunduzgi hamda tungi murojaat raqamlarini saqlang, tekshiruv xulosalarini tartiblang va markazga borish rejasini tayyorlang. Odatdagi muvozanatli ovqatlanish, yetarli suyuqlik va dam olish umumiy salomatlikni qo‘llab-quvvatlaydi, ammo TTTSning oldini olish yoki uni davolash vositasi emas. Suvni keskin ko‘paytirish yoki cheklash platsentadagi tomirlarni tuzatmaydi.

Qat’iy yotoq rejimi TTTSning isbotlangan davosi emas; uzoq harakatsizlikning o‘z xavflari bor. Jismoniy faollik, ish, jinsiy hayot va safar cheklovlarini alomatlar hamda muolaja holatiga qarab shifokor bilan kelishing. Dori, o‘simlik vositasi yoki qo‘shimchalarni o‘zboshimchalik bilan boshlamang, buyurilgan davoni ham maslahatlashmasdan to‘xtatmang. Qo‘rquv va aybdorlik paydo bo‘lishi mumkin, lekin sindrom onaning xatosi tufayli yuz bermaydi. Yaqin insonning qabullarda qatnashishi va savollarni yozib borishi yordam beradi.

Barcha bir tuxumli egizaklarda TTTS bo‘ladimi?

Yo‘q. Bir tuxumli egizaklarning ayrimlari alohida platsentaga ega bo‘ladi. Umumiy platsenta bo‘lsa ham, TTTS albatta rivojlanmaydi. Xavfni baholashda asosiy ma’lumot bolalarning o‘xshashligi emas, xorionlik va ultratovush topilmalaridir. Xulosada platsenta turi tushunarsiz yozilgan bo‘lsa, uni kuzatuvchi mutaxassisdan aniqlashtiring. Bu savol tekshiruvlar jadvalini to‘g‘ri tuzish uchun muhim. Faqat ikkala homilaning jinsi bir xil ekaniga asoslanib kuzatuvni kuchaytirish yoki kamaytirish to‘g‘ri emas.

O‘zimni yaxshi his qilsam, tekshiruvni kechiktirsam bo‘ladimi?

Yaxshi his qilish quvonarli, ammo TTTS dastlab alomatsiz bo‘lishi mumkin. Shuning uchun tekshiruvning zarurligi onaning sezgilari bilangina belgilanmaydi. Qabulga bora olmasangiz, markazga oldindan xabar berib, mos yangi vaqtni kelishing. Uyda qorin o‘lchash, vaznni kuzatish yoki homila yurak urishini eshitish professional ultratovush o‘rnini bosa olmaydi. Uy qurilmasida yurak urishi eshitilishi ham xavfli o‘zgarishlarni inkor etmaydi va yordam so‘rashni kechiktirmasligi kerak.

Lazer muolajasidan keyin xavf butunlay yo‘qoladimi?

Yo‘q. Lazer tomirlararo nomutanosib qon almashinuvini to‘xtatishga qaratilgan, lekin homiladorlikni xavfsiz deb avtomatik baholashga asos bermaydi. Muolajadan keyingi suv ketishi, erta tug‘ruq va homilalardagi qoluvchi o‘zgarishlar nazorat qilinadi. Natijalarni tushuntirishda har bir bolaning holati alohida muhokama qilinishi kerak. Bir bolaning ko‘rsatkichlari yaxshilanishi ikkinchisining tekshiruvlariga ehtiyoj qolmaganini bildirmaydi. Kuzatuv jadvali va shoshilinch murojaat belgilarini markazdan yozma ko‘rinishda olish foydali.

Ovqat yoki maxsus holatda yotish bilan sindromni tuzatish mumkinmi?

Hozircha maxsus parhez, ko‘p oqsil iste’moli yoki ma’lum yonboshda yotish platsentadagi tomir bog‘lanishlarini tuzatishi isbotlanmagan. Qulay holatda dam olish noqulaylikni yengillashtirishi mumkin, ammo fetal tibbiyot maslahatini almashtirmaydi. Muolajani kechiktiradigan «tabiiy davolar» xavf tug‘dirishi mumkin. Ovqatlanish yoki suyuqlik bo‘yicha alohida cheklov boshqa kasallik sababli berilgan bo‘lsa, uni o‘zboshimchalik bilan o‘zgartirmang. Individual tavsiyani sizni kuzatayotgan klinik jamoa bilan aniqlashtiring.

Manbalar

https://www.nhs.uk/pregnancy/your-pregnancy-care/antenatal-care-with-twins/

Ushbu maqola umumiy ma’lumot bo‘lib, tashxis yoki individual davolash tavsiyasi emas. Holatingizni baholash va kuzatuv rejasini belgilash uchun shifokor ko‘rigi hamda klinik baholash zarur.