Dismenoreya: og‘riqli hayz qachon kasallik belgisi

Dismenoreya termini tibbiyotda hayz ko‘rish paytida paydo bo‘ladigan, ayolning kundalik faoliyatiga to‘sqinlik qiladigan darajadagi kuchli og‘riqlarni anglatadi.

Ayollar salomatligi bilan bog‘liq bu holat dunyo bo‘ylab millionlab ayollarni qamrab olgan bo‘lib, ko‘pincha e’tibordan chetda qoladi yoki normal holat deb hisoblanadi.

Biroq, zamonaviy ginekologiya nuqtai nazaridan, hayz paytidagi har qanday chidab bo‘lmas og‘riq o‘ziga xos sababga ega va ko‘p hollarda davolanishni talab qiladi.

Ushbu maqolada dismenoreyaning turlari, sabablari, zamonaviy tashxis usullari va davolash strategiyalari haqida batafsil ma’lumot beramiz.

Dismenoreya nima?

Dismenoreya — bachadon mushaklarining haddan tashqari qisqarishi natijasida kelib chiqadigan qorinning pastki qismidagi simillovchi yoki tutqanoqli og‘riqlardir.

Tibbiyotda bu holat ikki turga bo‘linadi: birlamchi va ikkilamchi dismenoreya.

Birlamchi dismenoreya odatda hayz sikli boshlanganidan (menarxe) 6-12 oy o‘tgach paydo bo‘ladi va tos a’zolarida biron bir anatomik nuqson yoki kasallik mavjud emasligi bilan xarakterlanadi.

Ikkilamchi dismenoreya esa tos a’zolarining organik kasalliklari, masalan, endometrioz, mioma yoki yallig‘lanish jarayonlari oqibatida rivojlanadi va ko‘pincha yosh o‘tgan sari kuchayib boradi.

JSST ma’lumotlariga ko‘ra, reproduktiv yoshdagi ayollarning 50 foizidan 90 foizigacha bo‘lgan qismi u yoki bu darajadagi hayz og‘riqlaridan shikoyat qiladi.

Sabablar va xavf omillari

Birlamchi dismenoreyaning asosiy sababi organizmda prostaglandinlar gormonining ko‘p miqdorda ishlab chiqarilishidir.

Prostaglandinlar bachadonning silliq mushaklarini qisqartiradi, bu esa bachadon ichidagi bosimning oshishiga va qon tomirlarining siqilishiga olib keladi, natijada to‘qimalarda kislorod yetishmasligi (ishimiya) yuzaga kelib, og‘riq signalini beradi.

Ikkilamchi dismenoreyaning asosiy sabablari orasida quyidagilar yetakchilik qiladi:

• Endometrioz: bachadon shilliq qavati (endometriy) to‘qimalarining bachadondan tashqarida, ya’ni tuxumdonlar, naylar yoki qorin bo‘shlig‘ida o‘sishi.
• Bachadon miomasi: bachadon devoridagi xavfsiz o‘simta bo‘lib, u bachadonning me’yordagi qisqarishiga xalaqit beradi.
• Adenomioz: endometriy to‘qimalarining bachadonning mushak qavatiga (miometriy) kirib o‘sishi.
• Tos a’zolarining yallig‘lanish kasalliklari: jinsiy yo‘l bilan yuqadigan infeksiyalar natijasida kelib chiqadigan surunkali yallig‘lanish.
• Bachadon ichi vositalari (spirallar): ba’zi ayollarda metall saqlovchi spirallar og‘riqning kuchayishiga sabab bo‘lishi mumkin.
• Bachadon bo‘yni stenozi: bachadon bo‘yni kanalining torligi hayz qonining chiqib ketishini qiyinlashtiradi.

Xavf omillariga esa 30 yoshdan kichiklik, hayzning 12 yoshdan erta boshlanishi, hayz muddatining uzoqligi (7 kundan ko‘p), chekish va og‘ir psixo-emotsional stress kiradi.

Belgilar

Dismenoreyaning asosiy belgisi hayz boshlanishidan bir necha soat oldin yoki hayzning birinchi kunida boshlanadigan qorin pastidagi og‘riqdir.

Og‘riq xususiyati tutqanoqli yoki simillovchi bo‘lishi mumkin va u ko‘pincha bel yoki son sohasiga tarqaladi.

Og‘riq bilan birga quyidagi tizimli belgilar kuzatilishi mumkin:

• Ko‘ngil aynishi va ba’zan qusish.
• Ich ketishi (diariya) yoki qorin dam bo‘lishi.
• Bosh og‘rig‘i va bosh aylanishi.
• Umumiy holsizlik va tez charchash.
• Emotsional o‘zgaruvchanlik va uyquchanlik.

Ikkilamchi dismenoreyada og‘riq hayzdan bir necha kun oldin boshlanib, hayz tugaganidan keyin ham davom etishi mumkin.

Tashxis (tekshiruvlar)

Dismenoreya tashxisi qo‘yilayotganda, shifokor birinchi navbatda og‘riqning xarakteri va davomiyligini tahlil qiladi.

Ginekologik ko‘ruv orqali bachadonning o‘lchami, harakatchanligi va og‘riqlilik darajasi tekshiriladi.

Ultratovush tekshiruvi (UZI) tos a’zolarining holatini, mioma, kistalar yoki adenomioz bor-yo‘qligini aniqlashda asosiy usul hisoblanadi.

Gormonal fonni tekshirish uchun qon tahlillari o‘tkazilishi mumkin, ayniqsa hayz sikli buzilishi bilan kechadigan holatlarda.

Agar endometriozga shubha bo‘lsa va konservativ davo yordam bermasa, laparoskopiya (mikroxirurgik tekshiruv) o‘tkazilishi shart deb hisoblanadi.

Laparoskopiya nafaqat aniq tashxis qo‘yish, balki aniqlangan patologik o‘choqlarni darhol bartaraf etish imkonini ham beradi.

Shuningdek, jinsiy yo‘l bilan yuqadigan infeksiyalarga tahlil topshirish ham muhimdir, chunki yashirin yallig‘lanish og‘riqning asosiy omili bo‘lishi mumkin.

Davolash usullari

Dismenoreyani davolashda asosiy maqsad og‘riqni kamaytirish va bemorning hayot sifatini yaxshilashdir.

Dori vositalari bilan davolash:

• Nosteroid yallig‘lanishga qarshi vositalar (NYAQV) prostaglandinlar sintezini bloklaydi va og‘riqni samarali qoldiradi. Ular hayz boshlanishidan 1-2 kun oldin qabul qilinganda eng yuqori natija beradi.
• Gormonal kontratseptivlar (tabletkalar, plastirlar yoki gormonal spirallar) ovulyatsiyani to‘xtatib, endometriy qalinlashishini kamaytiradi, bu esa prostaglandinlar miqdorini kamayishiga va og‘riq pasayishiga olib keladi.
• Spazmolitiklar bachadon mushaklari tarangligini pasaytirish uchun qo‘shimcha vosita sifatida ishlatiladi.

Jarrohlik usullari:

• Agar og‘riq sababi mioma, endometrioz yoki anatomik nuqsonlar bo‘lsa, jarrohlik amaliyoti o‘tkaziladi.
• Endometrioz o‘choqlarini kuydirish yoki olib tashlash ko‘p hollarda og‘riqdan butunlay xalos bo‘lish imkonini beradi.

Turmush tarzi va uy sharoitidagi choralar:

• Issiqlik muolajalari (greka yoki iliq dush) bachadon mushaklarini bo‘shashtiradi va qon aylanishini yaxshilaydi.
• Muntazam jismoniy mashqlar organizmda endorfinlar (tabiiy og‘riq qoldiruvchilar) ishlab chiqarilishini rag‘batlantiradi.
• Ratsiondan kofein, tuzli va yog‘li mahsulotlarni vaqtincha chiqarish qorin dam bo‘lishini va shishlarni kamaytiradi.
• Magniy va B guruhi vitaminlarini qabul qilish asab tizimi va mushaklar faoliyatini normallashtiradi.

Homiladorlik va reproduktiv salomatlikka ta’siri

Birlamchi dismenoreya odatda homilador bo‘lish qobiliyatiga ta’sir qilmaydi va ko‘pincha birinchi tug‘ruqdan keyin og‘riqlar sezilarli darajada kamayadi.

Biroq ikkilamchi dismenoreya, ayniqsa endometrioz va surunkali yallig‘lanish bilan bog‘liq bo‘lsa, bepushtlikka sabab bo‘lishi mumkin.

Endometrioz bachadon naylarida bitishmalar hosil qilishi va tuxum hujayra sifatiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Shuning uchun, og‘riqli hayz bilan birga farzand ko‘ra olmaslik muammosi kuzatilsa, chuqurlashtirilgan tekshiruv zarur.

O‘z vaqtida o‘tkazilgan davolash reproduktiv funksiyani saqlab qolish va asoratlarning oldini olish garovidir.

Profilaktika

Dismenoreyaning oldini olishda sog‘lom turmush tarzi hal qiluvchi ahamiyatga ega.

• Yetarli uyqu va stressni boshqarish usullarini o‘rganish gormonal muvozanatni saqlashga yordam beradi.
• Chekishdan voz kechish juda muhim, chunki nikotin qon tomirlarini toraytirib, to‘qimalar gipoksiyasini va og‘riqni kuchaytiradi.
• Kaltsiy va magniyga boy mahsulotlarni (sut mahsulotlari, yong‘oqlar, ko‘katlar) iste’mol qilish.
• Yilda kamida bir marta profilaktik ginekologik ko‘rikdan o‘tish kasalliklarni ilk bosqichda aniqlash imkonini beradi.
• Vaznni me’yorda saqlash, chunki ortiqcha vazn estrogen gormonining ko‘payishiga va natijada og‘riqli hayzga olib kelishi mumkin.

Qachon zudlik bilan shifokorga murojaat qilish kerak?

Ba’zi holatlarda hayz paytidagi og‘riq favqulodda vaziyatdan dalolat berishi mumkin.

• Og‘riq to‘satdan va juda kuchli boshlansa (ayniqsa, qorinning bir tomonida).
• Odatdagi og‘riq qoldiruvchi dorilar mutlaqo yordam bermasa.
• Kuchli og‘riq bilan birga tana harorati ko‘tarilsa.
• Qin orqali g‘ayritabiiy yoki badbo‘y ajralmalar kelsa.
• Hayzdan tashqari vaqtlarda ham kuchli og‘riqlar paydo bo‘lsa.
• Qon ketish hajmi keskin ortib ketsa va rangparlik, hushdan ketish holatlari kuzatilsa.

Ushbu belgilar bachadondan tashqari homiladorlik, kista yorilishi yoki o‘tkir infeksiya belgisi bo‘lishi mumkin.

Ko'p beriladigan savollar

• Hayz paytida og‘riq bo‘lishi normal holatmi?

Yengil darajadagi noqulaylik normal bo‘lishi mumkin, ammo kundalik faoliyatni cheklaydigan, ishga yoki o‘qishga borishga xalaqit beradigan kuchli og‘riq patologiya hisoblanadi.

• Turmushga chiqqandan keyin og‘riqlar o‘tib ketadimi?

Bu tibbiy fakt emas. Turmushga chiqish emas, balki tug‘ruq jarayoni bachadon bo‘yni kengayishi va prostaglandin retseptorlari sezgirligi o‘zgarishi hisobiga birlamchi dismenoreyani kamaytirishi mumkin.

• Og‘riq qoldiruvchi dorilarni ko‘p ichish zararli emasmi?

Agar shifokor tavsiya qilgan dozalarda va faqat hayz kunlari ichilsa, zararli ta’siri kam. Biroq, dori faqat belgini yashirishi mumkin, sababni aniqlash uchun tekshiruv zarur.

• Sport bilan shug‘ullanish og‘riqni kuchaytiradimi?

Aksincha, o‘rtacha jismoniy faollik (yurish, yoga, suzish) kichik tos a’zolarida qon aylanishini yaxshilaydi va og‘riqni kamaytiradi. Faqat o‘ta og‘ir yuklamalardan qochish kerak.

• Dismenoreya nasldan-naslga o‘tadimi?

Ha, genetik moyillik mavjud. Agar onada og‘riqli hayz kuzatilgan bo‘lsa, qizida ham bu holat bo‘lish ehtimoli yuqori, ammo bu har doim ham shunday bo‘lishini anglatmaydi.

Kundalik hayotda parvarish va ovqatlanish

Dismenoreyani nazorat qilishda nafaqat dori vositalari, balki turmush tarzi va ovqatlanish ratsionini to‘g‘ri shakllantirish ham muhim ahamiyatga ega. JSST va ACOG tavsiyalariga ko‘ra, hayz sikli davomida organizmning yallig‘lanishga moyilligini kamaytirish og‘riq intensivligini sezilarli darajada pasaytiradi. Birinchi navbatda, magniyga boy mahsulotlarni iste’mol qilish tavsiya etiladi. Magniy bachadon silliq mushaklarini bo‘shashtirishga yordam beradi va spazmlarni kamaytiradi. Ismaloq, bodom, qovoq urug‘i va banan magniyning tabiiy manbalari hisoblanadi.

Shuningdek, omega-3 yog‘ kislotalariga e’tibor qaratish lozim. Baliq yog‘i va zig‘ir urug‘i tarkibidagi ushbu moddalar prostaglandinlar sintezini tormozlaydi, bu esa bevosita og‘riqni kamaytiradi. Hayzdan 3-5 kun oldin sho‘r va shirin mahsulotlarni cheklash maqsadga muvofiqdir. Tuz organizmda suyuqlik ushlanib qolishiga va shishlarga sabab bo‘lib, kichik chanoq a’zolaridagi bosimni oshiradi. Kofein ham qon tomirlarini toraytirishi hisobiga og‘riqni kuchaytirishi mumkin, shuning uchun bu davrda qahva o‘rniga o‘tli choylarni tanlagan ma’qul.

Jismoniy faollik dismenoreyada asosiy dori bo‘lmagan yechimlardan biridir. Aerobik mashqlar, piyoda yurish yoki suzish tanada endorfinlar — tabiiy og‘riq qoldiruvchi gormonlar ishlab chiqarilishini rag‘batlantiradi. Yoga va cho‘zilish mashqlari (stretching) bachadon atrofidagi mushaklar tarangligini yechishga yordam beradi. Issiqlik muolajalari, masalan, qorin pastiga qo‘yiladigan issiq grelka, zamonaviy tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, ibuprofen kabi og‘riq qoldiruvchilar bilan bir xil samaradorlikni ko‘rsatishi mumkin.

Keng tarqalgan afsonalar va haqiqatlar

Ayollar salomatligi bilan bog‘liq bo‘lgan dismenoreya mavzusi ko‘plab asossiz miflar bilan o‘ralgan. Eng keng tarqalgan afsonalardan biri — "tuzalgach yoki farzand ko‘rgandan keyin o‘tib ketadi" degan qarashdir. Garchi ba’zi ayollarda tug‘ruqdan keyin bachadon bo‘yni kengayishi yoki gormonal o‘zgarishlar hisobiga og‘riq kamaysa-da, bu endometriyoz yoki adenomioz kabi jiddiy kasalliklarni davolamaydi. Og‘riqni yillar davomida kutib yashash kasallikning surunkali tus olishiga olib kelishi mumkin.

Yana bir afsona — "hayz paytida og‘riq bo‘lishi normal holat" degan tushunchadir. Tibbiy nuqtai nazardan, yengil noqulaylik normal bo‘lishi mumkin, biroq ayolning kundalik faoliyatini cheklaydigan, ishga yoki o‘qishga borishiga to‘sqinlik qiladigan har qanday og‘riq patologiya hisoblanadi. JSST ma’lumotlariga ko‘ra, og‘riqli hayz ko‘pincha e’tiborsiz qoldirilgan ginekologik muammolarning alomati bo‘lishi mumkin.

Uchinchi keng tarqalgan xato — "og‘riq qoldiruvchi dorilar bepushtlikka olib keladi" degan qo‘rquv. Steroid bo‘lmagan yallig‘lanishga qarshi vositalar (NSAID) hayz paytida qisqa muddat qo‘llanilganda reproduktiv tizimga salbiy ta’sir ko‘rsatmaydi. Aksincha, og‘riq sababini aniqlamasdan, og‘ir bosqichlarga o‘tkazib yuborish bepushtlik xavfini oshiradi. Shuningdek, gormonal kontratseptsivlar faqat saqlanish uchun emas, balki gormonal muvozanatni tiklash va dismenoreyani davolashda samarali terapevtik vosita sifatida butun dunyoda tan olingan.

Klinik amaliyotdan misol

Klinik amaliyotimda 24 yoshli bemor A. ning holati dismenoreyaga befarq bo‘lmaslik kerakligiga yaqqol misol bo‘la oladi. Bemor 10 yildan beri hayz paytidagi kuchli og‘riqlar, ko‘ngil aynishi va hushidan ketish holatlari bilan murojaat qildi. U yillar davomida bu holatni irsiyat (onasida ham shunday bo‘lgani) bilan bog‘lab, faqat kuchli analgetiklar yordamida "chidab" kelgan. Biroq oxirgi bir yil ichida og‘riqlar hayzdan tashqari kunlarda ham paydo bo‘la boshlagan.

Ob’yektiv ko‘rik va UTT tekshiruvi natijasida bachadon orqa devorida endometrioid o‘choqlar va kistalar aniqlandi. Diagnostik laparoskopiya o‘tkazilganda, bemorda uchinchi darajali tashqi genital endometriyoz tashxisi qo‘yildi. Bu holat shuni ko‘rsatadiki, agar bemor 10 yil oldin, ya’ni ilk belgilar paydo bo‘lganda tekshirilganida, kasallik bu qadar keng tarqalib ketmas edi.

Tegishli jarrohlik amaliyoti va undan keyingi 6 oylik gormonal terapiyadan so‘ng, bemorda hayz sikli og‘riqsiz kecha boshladi. Uning umumiy hayot sifati yaxshilandi va eng muhimi, reproduktiv salomatligi saqlab qolindi. Bu holat "oddiy" deb qaralgan hayz og‘rig‘i orqasida jiddiy kasallik yashirinishi mumkinligini yana bir bor isbotlaydi. Har bir og‘riqli holat professional shifokor nazoratida bo‘lishi shart.

Davolanishdan keyingi kuzatuv

Dismenoreya tashxisi qo‘yilib, tegishli davo choralari ko‘rilgandan so‘ng, bemorning holatini muntazam kuzatib borish juda muhimdir. Agar davolash kursi gormonal preparatlar bilan olib borilayotgan bo‘lsa, dastlabki uch oy davomida har oyda bir marta ginekolog ko‘rigidan o‘tish tavsiya etiladi. Bu preparatning organizmga moslashishini va nojo‘ya ta’sirlar yo‘qligini baholash imkonini beradi.

Bemorlarga hayz taqvimini yuritish va unda nafaqat kunlarni, balki og‘riq darajasini 1 dan 10 gacha bo‘lgan shkala bo‘yicha belgilab borish tavsiya qilinadi. Bu shifokorga davolash taktikasining samaradorligini ob’yektiv baholashga yordam beradi. Agar davolanishdan keyin ham og‘riqlar saqlanib qolsa yoki qaytalansa, bu kasallikning rezistent (chidamli) shakli yoki qo‘shimcha patologiyalar mavjudligidan dalolat berishi mumkin.

Kuzatuv davrida quyidagi jihatlarga e’tibor berish lozim:

• Hayz qonining miqdori va davomiyligi o‘zgarishi;
• Oraliq qonli ajralmalarning paydo bo‘lishi;
• Kichik chanoq sohasidagi simillovchi og‘riqlarning dinamikasi;
• Emotsional holat va uyqu sifati.

Dismenoreyani muvaffaqiyatli davolash — bu faqatgina og‘riqni yo‘qotish emas, balki ayolning reproduktiv salomatligini uzoq muddatga saqlab qolishdir. Shuning uchun, davolanish tugagandan keyin ham yilda kamida ikki marta profilaktik ko‘riklardan o‘tish va UTT tekshiruvini amalga oshirish ginekologik salomatlikning kafolati hisoblanadi. To‘g‘ri yondashuv va o‘z vaqtida ko‘rilgan choralar hayz siklining og‘riqsiz va qulay o‘tishini ta’minlaydi.

Xulosa

Dismenoreya — bu shunchaki chidash kerak bo‘lgan "ayollar qismati" emas, balki tibbiy yordam talab qiladigan holatdir.

Zamonaviy ginekologiya har qanday ayolga o‘z hayz siklini og‘riqsiz va qulay o‘tkazish imkonini beradigan keng ko‘lamli yechimlarga ega.

Eng muhimi — og‘riqning tub sababini aniqlash va o‘z-o‘zini davolash bilan shug‘ullanmasdan, mutaxassisga murojaat qilishdir.

Sog‘lom turmush tarzi, o‘z vaqtida o‘tkazilgan tashxis va to‘g‘ri tanlangan davolash usullari ayolning reproduktiv salomatligini va umumiy hayot sifatini saqlab qolishning asosidir.

Ushbu maqola ma'lumot uchun, shifokor ko'rigini almashtirmaydi.