Amenoreya: hayz ko‘rmaslik sabablari va tekshiruv rejasi

Amenoreya ayol salomatligining muhim ko‘rsatkichi bo‘lib, u shunchaki hayz siklining buzilishi emas, balki organizmdagi chuqur endokrin yoki anatomik o‘zgarishlarning belgisidir.

JSST va xalqaro ginekologik hamjamiyatlar hayz siklining muntazamligini ayol organizmining beshinchi hayotiy belgisi deb hisoblashadi.

Ushbu maqolada biz amenoreyaning turlari, uning kelib chiqish sabablari va zamonaviy tibbiyot taklif etayotgan tashxis hamda davolash usullarini batafsil ko‘rib chiqamiz.

Amenoreya nima

Tibbiyotda amenoreya deb ayol kishida reproduktiv yoshda hayz ko‘rishning ma’lum muddat davomida to‘xtashi yoki umuman boshlanmasligiga aytiladi.

Amenoreya mustaqil kasallik emas, balki bir qator ginekologik, endokrinologik yoki psixosomatik muammolarning alomatidir.

JSST tasnifiga ko‘ra, amenoreya ikki turga bo‘linadi: birlamchi va ikkilamchi amenoreya.

Birlamchi amenoreya – qiz bola 15 yoshga to‘lganda hali biror marta ham hayz ko‘rmagan bo‘lsa yoki ikkilamchi jinsiy belgilar (sut bezlari o‘sishi) rivojlanmagan holda 13 yoshgacha hayz boshlanmasa qo‘yiladigan tashxisdir.

Ikkilamchi amenoreya – ilgari muntazam hayz ko‘rgan ayolda hayzning 3 oy yoki undan ko‘p muddatga, nomuntazam siklda esa 6 oyga to‘xtab qolishidir.

Fiziologik amenoreya ham mavjud bo‘lib, u homiladorlik, emizish davri yoki menopauza vaqtida kuzatiladigan tabiiy holat hisoblanadi.

Patologik amenoreya esa doimo tibbiy aralashuvni va sababini aniqlashni talab qiladigan holatdir.

Sabablar va xavf omillari

Amenoreyaning sabablari juda xilma-xil bo‘lib, ular gormonal buzilishlardan tortib anatomik nuqsonlargacha bo‘lgan sohalarni qamrab oladi.

Genetik omillar birlamchi amenoreyaning asosiy sababi bo‘lishi mumkin, masalan, Terner sindromida tuxumdonlar to‘liq rivojlanmaydi.

Gipotalamo-gipofizar tizimning buzilishi hayz ko‘rmaslikning keng tarqalgan sababidir, chunki aynan miyaning ushbu qismlari hayz siklini boshqaradigan gormonlarni ishlab chiqaradi.

Kuchli stress va psixologik travmalar miyadagi gormonlar ajralishini bloklab qo‘yishi mumkin, bu esa funksional gipotalamik amenoreyaga olib keladi.

Tana vaznining keskin kamayishi yoki anoreksiya natijasida organizm energiya tejash rejimiga o‘tadi va reproduktiv funksiyani vaqtincha to‘xtatadi.

Haddan tashqari og‘ir jismoniy yuklamalar, ayniqsa professional sportchilar orasida, gormonal balansning buzilishiga va hayz to‘xtashiga sabab bo‘ladi.

Polikistoz tuxumdonlar sindromi (PKTS) ikkilamchi amenoreyaning eng ko‘p uchraydigan sabablaridan biri bo‘lib, bunda erkaklik gormonlari (androgenlar) miqdori oshib ketadi.

Qalqonsimon bez kasalliklari, xususan gipotireoz (funksiya pasayishi) yoki gipertireoz (funksiya oshishi) to‘g‘ridan-to‘g‘ri hayz sikliga ta’sir ko‘rsatadi.

Gipofiz bezining o‘smasi, masalan prolaktinoma, qonda prolaktin gormoni miqdorini oshirib, hayzni to‘xtatib qo‘yadi.

Anatomik sabablarga bachadonning bo‘lmasligi, qizlik pardasining butunlay yopiqligi yoki bachadon ichidagi chandiqlar (Asherman sindromi) kiradi.

Erta klimaks yoki tuxumdonlarning muddatidan oldin yetishmovchiligi 40 yoshgacha bo‘lgan ayollarda tuxumdonlar faoliyatining tugashidir.

Ayrim dori vositalari, masalan antidepressantlar, antipsixotiklar va kimyoterapiya preparatlari ham hayz to‘xtashiga olib kelishi mumkin.

Belgilar

Amenoreyaning asosiy belgisi hayzning yo‘qligi hisoblanadi, biroq unga hamrohlik qiluvchi boshqa alomatlar asosiy sababga ishora qiladi.

Agar sabab gormonal buzilish bo‘lsa, yuz va tanada tuklarning ko‘payishi (hirsutizm) yoki aksincha, soch to‘kilishi kuzatilishi mumkin.

Prolaktin miqdori oshganda sut bezlaridan suyuqlik kelishi (galaktoreya) va ko‘rish qobiliyatining pasayishi kuzatiladi.

Qalqonsimon bez muammolarida vazn o‘zgarishi, doimiy charchoq, sovuqqa chidamsizlik yoki yurak urishi tezlashishi mumkin.

Estrogen yetishmovchiligi bo‘lganda qin quruqligi, jinsiy aloqa paytida og‘riq va tunda terlash kabi belgilar namoyon bo‘ladi.

Psixologik omillar sababli amenoreya yuzaga kelganda uyqusizlik, xavotir va tushkunlik holatlari hamrohlik qiladi.

Bachadon ichidagi chandiqlar (Asherman sindromi) bo‘lsa, hayz to‘xtagan bo‘lsa-da, har oy qorinning pastki qismida siklik og‘riqlar sezilishi mumkin.

Birlamchi amenoreyada qiz bolaning bo‘yi o‘sishi to‘xtashi yoki jinsiy rivojlanishning kechikishi asosiy belgilardan biri bo‘ladi.

Tashxis (tekshiruvlar)

Amenoreya tashxisi shifokor bilan batafsil suhbat va anamnez yig‘ishdan boshlanadi.

Birinchi navbatda barcha reproduktiv yoshdagi ayollar homiladorlik testini topshirishlari shart, chunki bu amenoreyaning eng tabiiy sababidir.

Qon tahlillari orqali gormonlar darajasi tekshiriladi: FSH (follikula stimullovchi gormon), LH (lyuteinlovchi gormon), Prolaktin, TSH va Estradiol.

Agar shifokor PKTS yoki erkaklik gormonlari ko‘payganini gumon qilsa, testosteron va DHEA-S tahlillari buyuriladi.

Kichik chanoq a’zolarining UTT (UZI) tekshiruvi bachadon va tuxumdonlarning tuzilishini, tuxumdonlardagi follikulalar zaxirasini aniqlash uchun zarur.

Gipofiz bezi o‘smasiga shubha bo‘lganda bosh miya MRT (magnit-rezonans tomografiya) tekshiruvi o‘tkaziladi.

Bachadon ichidagi muammolarni aniqlash uchun histeroskopiya yoki histerosalpingografiya usullari qo‘llanilishi mumkin.

Genetik nuqsonlarni aniqlash uchun kariotiplash, ya’ni xromosomalar to‘plamini o‘rganish amalga oshiriladi.

Progestin testi yordamida organizmdagi estrogen miqdori va bachadon shilliq qavatining reaksiyasi tekshiriladi.

Davolash usullari

Amenoreyani davolashning asosiy maqsadi uning sababini bartaraf etish va organizmdagi gormonal muvozanatni tiklashdir.

Dori vositalari bilan davolashda, agar sabab endokrin kasallik bo‘lsa, tegishli gormonlarni o‘rnini bosuvchi terapiya qo‘llaniladi.

Polikistoz tuxumdonlar sindromida hayz siklini tartibga solish uchun kombinatsiyalangan oral kontratseptivlar yoki insulin sezgirligini oshiruvchi preparatlar buyuriladi.

Prolaktinoma aniqlanganda, prolaktin darajasini tushiruvchi maxsus dori vositalari uzoq muddat davomida qo‘llaniladi.

Qalqonsimon bez funksiyasi buzilgan bo‘lsa, endokrinolog nazorati ostida tireoid gormonlar yoki ularning antistatiklari buyuriladi.

Jarrohlik usuli asosan anatomik to‘siqlarni olib tashlash, bachadon ichidagi bitishmalarni ajratish yoki gipofiz o‘smalarini rezektsiya qilish uchun qo‘llaniladi.

Turmush tarzini o‘zgartirish funksional amenoreyada hal qiluvchi rol o‘ynaydi.

Vazn o‘ta past bo‘lganda kaloriyali ovqatlanish, haddan tashqari ko‘p bo‘lganda esa parhez va jismoniy faollik orqali vaznni normallashtirish hayzning tiklanishiga yordam beradi.

Psixologik maslahat va stressni boshqarish usullari hissiy zo‘riqish tufayli hayz ko‘rmayotgan ayollar uchun juda muhimdir.

Vitamin va minerallar, xususan kalsiy va D vitamini estrogen yetishmovchiligi bor ayollarda suyaklar mustahkamligini saqlash uchun tavsiya etiladi.

Homiladorlik va reproduktiv salomatlikka ta'siri

Amenoreya bevosita bepushtlikka olib kelishi mumkin, chunki hayz ko‘rmaslik ko‘pincha ovulyatsiya (tuxum hujayra yetilishi) sodir bo‘lmayotganidan dalolat beradi.

Biroq, amenoreya tashxisi qo‘yilgan ayollarning ko‘pchiligida zamonaviy tibbiyot yordamida homilador bo‘lish imkoniyati mavjud.

Agar sabab gormonal bo‘lsa, ovulyatsiyani rag‘batlantiruvchi dorilar yordamida homiladorlikka erishish mumkin.

Erta menopauza yoki tuxumdonlar yetishmovchiligida donor tuxum hujayralari va EKU (ekstrakorporal urug‘lantirish) usullari yordamga keladi.

Uzoq muddatli amenoreya faqat bepushtlik bilan emas, balki estrogen yetishmovchiligi sababli osteoporoz (suyaklar mo‘rtlashuvi) va yurak-qon tomir kasalliklari xavfi bilan ham xavflidir.

Shuning uchun, hatto yaqin orada farzand ko‘rishni rejalashtirmagan ayollar ham hayz siklini tiklashlari yoki gormonal himoyani olishlari shart.

Profilaktika

Amenoreyaning oldini olish uchun sog‘lom turmush tarziga rioya qilish va muntazam ravishda profilaktik ko‘riklardan o‘tish lozim.

Tana vaznining keskin o‘zgarishiga yo‘l qo‘ymaslik, balanslashtirilgan ovqatlanish va oqsil, yog‘, uglevodlar nisbatini to‘g‘ri saqlash muhimdir.

Jismoniy yuklamalarni o‘z imkoniyatlaridan kelib chiqib, me’yorda bajarish tavsiya etiladi.

Stressli vaziyatlarda psixologik yordam olishdan qochmaslik va dam olish rejimiga rioya qilish lozim.

Har qanday gormonal preparatlarni faqat shifokor tavsiyasi bilan qabul qilish va ularning hayz sikliga ta’sirini kuzatib borish shart.

Yilda kamida bir marta ginekolog ko‘rigidan o‘tish har qanday kasallikni erta bosqichda aniqlash imkonini beradi.

Qachon zudlik bilan shifokorga murojaat qilish kerak

Agar 15 yoshga to‘lgan qizda hali hayz boshlanmagan bo‘lsa, bu kechiktirmasdan shifokorga borish uchun jiddiy sababdir.

Ilgari muntazam bo‘lgan hayzning ketma-ket uch oy davomida kelmasligi tekshiruvni talab qiladi.

Hayz to‘xtashi bilan birga kuchli bosh og‘riqlari, ko‘rishning xiralashishi yoki sut bezlaridan suyuqlik kelishi kuzatilsa, zudlik bilan MRT va gormonal tahlillar zarur.

Qorin pastida o‘tkir yoki surunkali og‘riqlar fonida hayzning yo‘qligi anatomik blokada yoki infeksion asoratlardan dalolat berishi mumkin.

Vaznning tushunarsiz sabab bilan keskin kamayishi yoki oshishi, shuningdek, yuzda kuchli husnbuzarlar to‘satdan paydo bo‘lishi endokrinolog maslahatiga ehtiyoj borligini bildiradi.

Ko'p beriladigan savollar

• Savol: Kuchli dieta qilish hayz to‘xtashiga sabab bo‘ladimi?
• Javob: Ha, organizm yetarli darajada kaloriya va yog‘ olmasa, miya reproduktiv tizimni ikkinchi darajali deb hisoblab, hayzni to‘xtatib qo‘yadi.
• Savol: Sport bilan shug‘ullanishni boshlaganimda hayz to‘xtadi, bu normalmi?
• Javob: Yo‘q, bu me’yor emas. Bu yuklamalarning organizm uchun o‘ta yuqori ekanligini yoki energiya tanqisligini bildiradi, shifokor bilan maslahatlashish lozim.
• Savol: Amenoreya paytida homilador bo‘lish mumkinmi?
• Javob: Agar ovulyatsiya kutilmaganda sodir bo‘lsa, homiladorlik ehtimoli bor, ammo amenoreya bepushtlikning asosiy sabablaridan biridir.
• Savol: Emizikli davrda hayz ko‘rmaslik xavflimi?
• Javob: Yo‘q, bu laktatsion amenoreya deb ataladi va emizish davrida prolaktin gormoni yuqoriligi sababli yuzaga keladigan tabiiy holatdir.
• Savol: Amenoreyani xalq tabobati usullari bilan davolasa bo‘ladimi?
• Javob: Amenoreyaning sababi aniqlanmasdan o‘zboshimchalik bilan davolanish xavfli. Avval shifokor nazoratida tashxis qo‘yilishi va asosiy sabab davolanishi shart.

Kundalik hayotda parvarish va ovqatlanish

Amenoreyani davolashda va gormonal muvozanatni tiklashda turmush tarzi hal qiluvchi ahamiyatga ega. Ovqatlanish ratsioni organizmning reproduktiv funksiyasini qo‘llab-quvvatlash uchun yetarli energiya bilan ta’minlanishi kerak. Ayniqsa, funksional gipotalamik amenoreyada (stress yoki vazn yo‘qotish sababli) organizm "omon qolish rejimiga" o‘tib oladi va hayz funksiyasini o‘chirib qo‘yadi. Shuning uchun, birinchi navbatda, ratsiondagi kaloriyalar miqdori sarflangan energiyadan kam bo‘lmasligi lozim.

Sog‘lom gormonlar sintezi uchun foydali yog‘lar o‘ta muhimdir. Ratsionga omega-3 yog‘ kislotalariga boy mahsulotlar: baliq, yong‘oqlar, avokado va zaytun moyini kiritish tavsiya etiladi. Yog‘lar steriod gormonlar, jumladan, estrogen va progesteronning qurilish materiali hisoblanadi. Shuningdek, murakkab uglevodlar (qora guruch, grechka, suli) qondagi insulin darajasini barqaror saqlashga yordam beradi, bu esa polikistoz tuxumdonlar sindromi (PKTS) mavjud bemorlar uchun juda muhimdir.

Jismoniy faollik masalasida ehtiyotkorlik talab etiladi. Agar hayz ko‘rmaslik haddan tashqari intensiv mashg‘ulotlar tufayli yuzaga kelgan bo‘lsa, mashqlar yuklamasini vaqtincha kamaytirish va ko‘proq yoga yoki cho‘zilish mashqlariga o‘tish lozim. Uyqu rejasi ham gormonlar ishlab chiqarilishiga bevosita ta’sir qiladi. Sutkalik uyqu davomiyligi kamida 7-8 soat bo‘lishi va uxlash vaqti tunda, qorong‘u muhitda o‘tishi melatonin va kortizol muvozanatini ta’minlaydi.

Stressni boshqarish usullari – meditatsiya, nafas mashqlari va psixoterapevt bilan ishlash hayz siklini tiklashda dori vositalari kabi samarali bo‘lishi mumkin. Surunkali stress gipotalamusning ishini bloklaydi, bu esa gormonlar zanjirining uzilishiga olib keladi. Shu sababli, emotsional xotirjamlik amenoreyadan tuzalishning ajralmas qismidir.

Keng tarqalgan afsonalar va haqiqatlar

Jamiyatda amenoreya va hayz sikli bilan bog‘liq ko‘plab noto‘g‘ri qarashlar mavjud bo‘lib, ular ko‘pincha bemorlarning shifokorga kech murojaat qilishiga sabab bo‘ladi.

• Afsona: Hayz ko‘rmaslik organizmda qon yig‘ilib qolishiga va zaharli moddalar to‘planishiga olib keladi.
• Haqiqat: Hayz qoni – bu bachadon ichki qavati (endometriy)ning ko‘chishi natijasidir. Agar gormonlar yetishmovchiligi tufayli endometriy o‘smayotgan bo‘lsa, u yerda hech qanday qon to‘planmaydi. Xavfli jihati qon to‘planishi emas, balki estrogen yetishmasligi oqibatida suyaklar zaiflashishi (osteoporoz) hisoblanadi.
• Afsona: Amenoreya faqat ozg‘in ayollarda uchraydi.
• Haqiqat: Vaznning me’yordan ortiqligi yoki semizlik ham amenoreyaga sabab bo‘lishi mumkin. Yog‘ to‘qimasi gormonal faol organ bo‘lib, u ortiqcha estrogen ishlab chiqaradi, bu esa teskari aloqa mexanizmi orqali ovulyatsiyani to‘xtatib qo‘yadi.
• Afsona: Agar homilador bo‘lish niyati bo‘lmasa, hayz ko‘rmaslikni davolash shart emas.
• Haqiqat: Hayz ko‘rmaslik nafaqat reproduktiv tizim, balki butun organizm, xususan, yurak-qon tomir tizimi va moddalar almashinuvidagi buzilishlar belgisidir. Uzoq muddatli amenoreya bachadon saratoni xavfini oshirishi (endometriy giperplaziyasi hisobiga) yoki erta menopauzaga olib kelishi mumkin.
• Afsona: Xalq tabobati va o‘tlar bilan amenoreyani osongina davolash mumkin.
• Haqiqat: Ba’zi o‘tlar gormonal ta’sirga ega bo‘lishi mumkin, biroq ularni shifokor nazoratisiz qo‘llash gormonal muvozanatni battar buzishi yoki jigar faoliyatiga zarar yetkazishi mumkin. Avvalo aniq tashxis qo‘yilishi shart.

Klinik amaliyotdan misol

Klinik amaliyotimda 22 yoshli bemor N. murojaat qildi. Uning shikoyati 8 oydan beri hayz kelmasligi edi. Anamnez yig‘ilganda, bemor so‘nggi bir yil ichida qattiq parhez va har kuni 2 soatlik kardio mashg‘ulotlar yordamida 15 kg vazn tashlagani ma’lum bo‘ldi. Tashqi ko‘rinishidan bemor me’yoriy vaznda (BMI 19 kg/m2) bo‘lsa-da, organizm uchun bu keskin o‘zgarish stress faktoriga aylangan.

Tekshiruvlar natijasida LH va FSH gormonlari pastligi, ultratovush tekshiruvida esa tuxumdonlar faoliyati sustligi va endometriy qalinligi atigi 3 mm ekanligi aniqlandi. Bunga funksional gipotalamik amenoreya tashxisi qo‘yildi. Bemorga gormonal preparatlardan oldin turmush tarzini o‘zgartirish, ratsiondagi kaloriyani oshirish va jismoniy mashqlar intensivligini kamaytirish tavsiya etildi.

Davolashning birinchi uch oyida bemor psixolog bilan ishladi va o‘z vazniga nisbatan munosabatini o‘zgartirdi. Ratsionga yetarli miqdorda yog‘lar va uglevodlar qo‘shildi. Natijada, 4 oydan so‘ng hech qanday gormonal dori vositalarisiz tabiiy hayz sikli tiklandi. Bu holat organizmning ichki resurslari va to‘g‘ri turmush tarzining ahamiyatini yana bir bor isbotlaydi. Amenoreyada har doim ham darhol gormonlar buyurish shart emas, ba’zida asosiy sababni bartaraf etish yetarli bo‘ladi.

Davolanishdan keyingi kuzatuv

Hayz sikli tiklangandan so‘ng, jarayon to‘liq barqarorlashguncha nazoratni to‘xtatmaslik kerak. Birinchi navbatda, sikl kalendarini yuritish shart. Zamonaviy mobil ilovalar sikl davomiyligi, qon miqdori va bog‘liq simptomlarni kuzatib borishda yordam beradi. Agar hayz sikli yana 3 oydan ortiq muddatga to‘xtasa yoki sezilarli darajada o‘zgarsa (juda kam yoki o‘ta ko‘p qon kelishi), darhol shifokorga qayta murojaat qilish zarur.

Kuzatuv davrida laboratoriya nazorati ham muhim o‘rin tutadi. Odatda, davolanishdan keyin 6 oy o‘tgach, asosiy gormonlar (FSH, LH, prolaktin, TSH) darajasini qayta tekshirish tavsiya etiladi. Agar amenoreya kalsiy va vitamin D tanqisligi bilan kechgan bo‘lsa, suyak zichligini (densitometriya) tekshirib turish va zarur bo‘lsa, qo‘shimcha vitaminlar qabulini davom ettirish lozim.

Psixologik salomatlikni saqlash ham kuzatuvning bir qismidir. Stressli vaziyatlarda hayz sikli yana buzilishga moyil bo‘ladi. Shuning uchun bemorlarga relaksatsiya texnikalarini kundalik hayotga tatbiq etish tavsiya qilinadi. Ovqatlanish tartibini buzmaslik, ayniqsa, keskin parhezlarga qaytmaslik olingan natijani uzoq vaqt saqlab qolishning garovidir.

Ginekolog ko‘rigidan har 6 oyda bir marta o‘tish va ultratovush tekshiruvini amalga oshirish endometriy holatini va tuxumdonlar zahirasini nazorat qilish imkonini beradi. Esda tutingki, amenoreyani bir marta davolash har doim ham to‘liq sog‘ayishni anglatmaydi; bu ko‘pincha organizmning tashqi va ichki muhitga bo‘lgan ta’sirchanligidan dalolat beradi, shuning uchun muntazam e’tibor talab etiladi.

Xulosa

Amenoreya ayol organizmidagi ichki muvozanatning buzilganidan dalolat beruvchi muhim signaldir.

Uning ortida oddiy charchoq ham, jiddiy genetik yoki endokrin kasalliklar ham yashiringan bo‘lishi mumkin.

Zamonaviy ginekologiya va endokrinologiya yutuqlari aksariyat hollarda hayz siklini tiklash va ayolning reproduktiv salomatligini saqlab qolish imkonini beradi.

Eng asosiysi – vaqtni o‘tkazib yubormaslik va hayz to‘xtashining dastlabki oylaridayoq mutaxassisga murojaat qilishdir.

O‘z salomatligingizga e’tiborli bo‘lish kelajakda ona bo‘lish baxti va sog‘lom qarilikning garovidir.

Ushbu maqola ma'lumot uchun, shifokor ko'rigini almashtirmaydi.